Donations

Arie Kaplan, William Novak, * Συντακτική ομάδα του My Jewish Learning

Επιμέλεια κειμένων: Σαμ Ναμίας **

 

Η τάση του εβραϊκού χιούμορ να αντιστέκεται στο πρόσωπο της αυθεντίας ανατρέχει μερικές χιλιετίες πίσω, την εποχή που η μητέρα του εβραϊκού λαού, η Σάρα, αντιδρά με γέλιο στο μήνυμα που έλαβε από τον Θεό ότι θα φέρει στη ζωή ένα παιδί παρά την προχωρημένη ηλικία της. Το ίδιο το γέλιο αυτό αποτελεί μιας μορφής αντίδραση προς τον Θεό ο οποίος απαντά έμπρακτα αποδεικνύοντας ότι τίποτα δεν είναι πολύ δύσκολο για αυτόν. Κάπως έτσι ξεκίνησε η παράδοση του εβραϊκού χιούμορ.

Διατρέχοντας τις εποχές, καταλήγουμε στον 19ο και 20ο αιώνα όπου το χιούμορ ανευρίσκεται πλέον και στις πιο ιερές εκφάνσεις του Ιουδαϊσμού. Ο Φραντς Κάφκα εμφανίζεται να αμφισβητεί τις θεμελιώδεις παραδοχές της θρησκείας και την παντοδύναμη κρατική γραφειοκρατία με έναν κωμικό τρόπο, ο Λένι Μπρους ως αμφισβητίας καταλήγει στη φυλακή και, πολύ πρόσφατα, ο Τζον Στιούαρτ (οικοδεσπότης στην ενημερωτική εκπομπή Daily Show) αναγνωρίστηκε ως ένας από τους πιο καταξιωμένους κωμικούς της Αμερικανικής τηλεόρασης. Η επικράτηση όμως αυτού του νέου χιούμορ διαφαίνεται σε πολλά επίπεδα.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, η δεύτερη μεταπολεμική γενιά (γνωστή και ως Generation X, λόγω της ασαφούς θέσης τους στον κόσμο), μεγάλωσε και ωρίμασε παράλληλα με μια άνευ προηγουμένου εισβολή της τηλεόρασης στα νοικοκυριά και του, κατ’ αποτέλεσμα, υψηλού βαθμού επηρεασμού της λαϊκής συνείδησης από τα εκάστοτε τηλεοπτικά προγράμματα. Οι Εβραίοι κωμικοί συγγραφείς της περιόδου αυτής πόνταραν στη συνείδηση της Generation X και την ανάγκη της για ψυχαγωγία αλλά και αυτοεκπλήρωση μέσα από ταινίες και τηλεοπτικές σειρές που να ικανοποιούν τον εγωκεντρισμό τους.

Εβραίοι ηθοποιοί της δεκαετίας του ’70 και του ’80, οι οποίοι αναλάμβαναν κυρίως δευτερεύοντες ρόλους, αναδείχθηκαν σε πρωταγωνιστές σε δημοφιλή προγράμματα όπως το Seinfeld και το Friends. Επιπλέον, μερικοί από τους κεντρικούς χαρακτήρες είχαν εβραϊκή ταυτότητα, για παράδειγμα ο χαρακτήρας της Γκρέις Άλντερ στο Will and Grace και αυτός του Κάιλι Μπροφλόβσκι στο South Park. Η αποδοχή του τηλεοπτικού κοινού προς το νέο αυτό εβραϊκό στοιχείο αναδείχθηκε σε θεμελιώδη πυλώνα της αμερικανικής pop κουλτούρας.

Seinfeld

Τον Νοέμβριο του 1988, ο κωμικός Τζέρι Σέινφελντ συναντήθηκε με τον παλιό του φίλο Λάρι Ντέιβιντ (σεναριογράφο της εκπομπής Saturday Night Live) και μοιράστηκε μαζί του την αγανάκτηση που ένιωθε λόγω της αδυναμίας να δημιουργήσει μια σειρά τύπου sitcom (κωμωδία καταστάσεων) που να αντανακλά τη δική του προσέγγιση στο χιούμορ  –το έξυπνο χιούμορ με το οποίο το κοινό νιώθει μια προσωπική σύνδεση. Προέκυψε η ιδέα ενός sitcom που θα θυμίζει τα κλασικά και πετυχημένα προγράμματα της τηλεόρασης: ο Τζέρι Σέινφελντ, όπως ο επίσης Εβραίος κωμικός Τζακ Μπένι πριν από αυτόν, θα παρίστανε τον εαυτό του, έναν κωμικό χαρακτήρα που καλείται να ανταπεξέλθει στις καθημερινές προκλήσεις της ζωής.

Ο χαρακτήρας του Seinfeld αντιπροσώπευε τον φιλόδοξο Εβραίο της δεκαετίας του ’90 που είναι ανίκανος να δεσμευθεί με μια γυναίκα και τον διακατέχει η ανάγκη να αναζητεί την επιβεβαίωση που τόσο έχει ανάγκη σε διαφορετικές κάθε φορά γυναίκες με τις οποίες χωρίζει για ασήμαντους λόγους. Παρομοιάζεται, μάλιστα, η αναποφασιστικότητα του χαρακτήρα σε θέματα ερωτικά με την ανικανότητα πολλών Αμερικανών Εβραίων να αποδεχθούν την «εβραϊκότητά» τους. «Η συνεχής ένταση ανάμεσα στην εβραϊκή και την αμερικάνικη ταυτότητα ξεπερνιέται μερικώς στο Seinfeld, καθώς οι χαρακτήρες δεν καλούνται καν να αποφασίσουν ανάμεσα στις δύο αφού αρνούνται να ωριμάσουν», έγραφε ο Λόρενς Τζ. Επστάιν στο βιβλίο του The Haunted Smile: The Story of Jewish Comedians in America (Το στοιχειωμένο χαμόγελο: Η ιστορία των Εβραίων κωμικών στην Αμερική). Σύμφωνα με τον Καρλ Ράινερ, «το είδος του χιούμορ που διαφαίνεται στο Seinfeld είναι ένας συνδυασμός εβραϊκού παροξυσμού και ναρκισσισμού που αποτύπωνε τέλεια την Αμερική». Σκηνές όπου η ερωτική σύντροφος του πρωταγωνιστή που τηρεί κασέρ και εξαπατάται ώστε να δοκιμάσει αστακό ή ο φόβος του πρωταγωνιστή ότι ο οδοντίατρός του ασπάστηκε τον Ιουδαϊσμό μόνο και μόνο ώστε να μπορεί χωρίς ενοχή να χρησιμοποιεί εβραϊκά ανέκδοτα, αποδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη τηλεοπτική σειρά αποτέλεσε εύφορο έδαφος για την κανονικοποίηση του εβραϊκού χιούμορ στην Αμερικανική κοινωνία.

Με την επιλογή του κεντρικού χαρακτήρα ως του τυπικού Αμερικανού Εβραίου και το γεγονός ότι τη σειρά διατρέχουν εβραϊκές θεματικές, καθιστά το Seinfeld το πιο πετυχημένο sitcom της δεκαετίας του ’90 και μια μοναδική αναπαράσταση των Εβραίων στην τηλεόραση.

Οι καλύτεροί μας φίλοι

Το 1994, μια νέα σειρά εστίασε στη ζωή έξι νέων εργένηδων στη Νέα Υόρκη, δυο εκ των οποίων ήταν εβραϊκού θρησκεύματος. Τα Φιλαράκια (ή αλλιώς Friends) δημιουργήθηκαν από την Εβραία σεναριογράφο Μάρτα Κάουφμαν και τον Ντέιβιντ Κρέιν με επίκεντρο τις ζωές των νέων φίλων, εραστών και συγκατοίκων που συνιστούν μια εν ευρεία έννοια οικογένεια.

Σε ένα από τα πλέον εμβληματικά επεισόδια, ο Εβραίος χαρακτήρας Ρος Γκέλερ (τον οποίο υποδύεται ο επίσης Εβραίος ηθοποιός Ντέιβιντ Σουΐμερ), προσπαθεί να διδάξει τη σημασία του Χανουκά στον γιό του, ο οποίος γιορτάζει μόνο τα Χριστούγεννα και αναμένει πάντα την επίσκεψη του Άγιου Βασίλη. Μετά από μια σειρά αναπάντεχων γεγονότων, ο πρωταγωνιστής καταφέρνει να προκαλέσει στον γιό του ενθουσιασμό για τον εβραϊκό εορτασμό. Ποιο είναι το νόημα του επεισοδίου; Λόγω των μεικτών γάμων, διαζυγίων και της συνεχούς αφομοίωσης, καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολο για έναν νέο Εβραίο πατέρα να αναθρέψει το παιδί του διατηρώντας την εβραϊκή του ταυτότητα ακλόνητη.

Μια νέα προσέγγιση

Σε αντίθεση με τον Τζέρι Σέινφελντ και τις νύξεις που γίνονται σχετικά με την εβραϊκή ζωή στα Φιλαράκια, ένα νέο είδος εβραϊκού χιούμορ άρχισε να εμφανίζεται λίγο αργότερα στην τηλεόραση και τον κινηματογράφο. Πρόκειται για εκείνο το είδος του οποίου κύριος εμπνευστής και εκπρόσωπος είναι ο Άνταμ Σάντλερ. Ο διάσημος Εβραίος ηθοποιός ξεκίνησε την καριέρα του σε σκηνές σταντ-απ κόμεντι όπου κατέφευγε κυρίως σε ελαφρύ χιούμορ με σεξουαλικές προεκτάσεις. Όταν όμως εισήλθε στον κόσμο του εβραϊκού χιούμορ, ξαφνικά μεταμορφώθηκε σε μια προσηνή και θετική προσωπικότητα (ή αλλιώς σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιείται στην Αμερική, “Nice Jewish Boy”). Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτού είναι το κλασικό, πλέον, τραγούδι για το Χανουκά που έγραψε ο ίδιος ο Σάντλερ, ώστε να προσφέρει εναλλακτική για τους ομοθρήσκους του στην πληθώρα εορταστικών υπερπαραγωγών που συνοδεύουν τα Χριστούγεννα, ορμώμενος από τις παιδικές του εμπειρίες και τα φαινόμενα αντισημιτισμού που βίωσε ως ο μοναδικός Εβραίος μαθητής στο σχολείο του.

Η συνεισφορά του Σάντλερ στον χαρακτήρα του εβραϊκού χιούμορ είναι αναμφισβήτητη. Εισήγαγε ένα νέο είδος κωμωδίας, αυτό της ανοιχτά εβραϊκής κωμωδίας, που κατέστησε τον ίδιο μια νέα και ανανεωτική φιγούρα στο νεότερο κοινό κατορθώνοντας να συμμείξει το παλιό και το νέο. Αυτή είναι άλλωστε η κεντρική ιδέα του εβραϊκού χιούμορ στην Αμερική των τελευταίων δεκαετιών: Εβραίοι κωμικοί που αναθεωρούν το τι σημαίνει να είναι κανείς Εβραίος, αλλά και τι σημαίνει να υποδύεται κανείς έναν εβραϊκό χαρακτήρα.

Χιούμορ εναντίον παράδοσης

Ίσως τα εβραϊκά ανέκδοτα καθ’ αυτά να βρίσκονται σε παρακμή, το εβραϊκό χιούμορ όμως είναι σήμερα περισσότερο δημοφιλές από ποτέ. Μπορεί μάλιστα να λεχθεί ότι ενώ το εβραϊκό χιούμορ κάποτε αντιπροσώπευε μόνο την κοσμική πλευρά των θρησκευόμενων Εβραίων, πλέον πληροί ένα κενό και στις ζωές και των μη θρησκευόμενων Εβραίων. Σε μια εποχή που οι γραφές του Ιουδαϊσμού απηχούν μόνο σε μια μειονότητα, το εβραϊκό χιούμορ είναι εκείνο που μπορεί να γίνει κατανοητό και να εκτιμηθεί από τους Εβραίους όλων των επιπέδων ενασχόλησης με την αμιγώς θρησκευτική πτυχή της θρησκείας. Με άλλα λόγια, φαίνεται ότι το χιούμορ έρχεται να αντικαταστήσει τα κλασικά ιερά κείμενα ως την κοινή βάση για ολόκληρη την εβραϊκή κοινότητα. Πράγματι, δεν μπορούν όλοι οι Εβραίοι να διαβάσουν και να κατανοήσουν το Ταλμούδ, ωστόσο φαίνεται ότι ακόμα και οι πιο αφομοιωμένοι εξ αυτών έχουν μια ιδιαίτερη σύνδεση με το εβραϊκό χιούμορ.

Κοινωνικό φαινόμενο

Είναι αδιαμφισβήτητο ότι το εβραϊκό χιούμορ διαδραματίζει έναν κοινωνικό ρόλο, καθώς καταφέρνει να φέρει κοντά ανθρώπους που μοιράζονται μια κοινή παράδοση. Σε οποιοδήποτε ανέκδοτο, το αν θα γελάσει κανείς είναι συνάρτηση της οικειότητας με το νόημα του ανεκδότου αυτού. Όπως άλλωστε επισημαίνει ο φιλόσοφος Τεντ Κόεν, μια από τις βασικές λειτουργίες του χιούμορ είναι να διακρίνει ανάμεσα σε «εμάς» (που καταλαβαίνουμε το ανέκδοτο) και «εκείνους» (που δεν το καταλαβαίνουν). Στην ιστορία του εβραϊκού λαού συγκεκριμένα, η διάκριση αυτή έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο: ορθόδοξοι και reform, Ισραήλ και Διασπορά, Ασκενάζι και Σεφαρδίτες. Το χιούμορ καταφέρνει να καταρρίπτει σε κάποιο βαθμό τις διακρίσεις αυτές. Οδηγούμαστε όμως στο παράδοξο το χιούμορ να χαράσσει γραμμές και ταυτόχρονα να τις αίρει. Αυτό όμως είναι και το ενδιαφέρον στοιχείο του εβραϊκού χιούμορ, χωρίς άλλωστε να χρειάζεται να έχει νόημα, να είναι συνεπές ή να λέει την αλήθεια.

Η κωμωδία εν γένει δεν χρειάζεται να επιτελεί κανέναν άλλο ρόλο εκτός από το να κάνει τους ανθρώπους να γελάσουν. Συχνά στην πορεία του εβραϊκού λαού, το χιούμορ έχει αποτελέσει καταφύγιο, από τις περιόδους διώξεων στην τσαρική Ρωσία μέχρι το συνεχές πλήγμα της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Το λεγόμενο «μαύρο χιούμορ», μάλιστα, έχει εμφανιστεί ακόμα και σε συνάφεια με το Ολοκαύτωμα.

Μερικοί ισχυρίζονται ότι η χρήση του χιούμορ σε περιόδους που αναφέρονται στις μαύρες σελίδες της εβραϊκής ιστορίας υπερβαίνει το μέτρο και καταλήγει να προσβάλει. Ωστόσο, δεν μπορεί να παραγκωνιστεί η σημασία του στην υπερνίκηση των αντιθέσεων και των συγκρούσεων που έχει κληθεί να αντιμετωπίσει ο εβραϊκός λαός μέσα στα χρόνια, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους Εβραίους να διαμορφώσουν μια ιδιαίτερη εικόνα για τον εαυτό τους.

*   – Arie Kaplan, Seinfeld and Company, δημοσιευθέν στο περιοδικό Reform Judaism.

  • Arie Kaplan, Jewish Humor in the 1990s, δημοσιευθέν στο com.
  • William Novak, Jewish Humor in America, απόσπασμα από το βιβλίο: The Big Book of Jewish Humor, εκδοθέν από τον οίκο
  • Η συντακτική ομάδα της σελίδας My Jewish Learning, What is Jewish humor?, δημοσιευθέν στο com.

** Ο Σαμ Ναμίας είναι προπτυχιακός φοιτητής Νομικής.