Donations

Το θέατρο είναι μια μορφή διασκέδασης που σκοπό έχει να φέρνει κοντά τούς ανθρώπους σε ένα δημόσιο χώρο, για να βιώσουν μια κοινή εμπειρία. Στην αρχαία Ελλάδα, το θέατρο ήταν ένας δημόσιος χώρος έκφρασης συναισθημάτων λύπης και χαράς. Θεοί και ηγεμόνες απεικονίζονταν σε επικές τραγωδίες και σε τολμηρές κωμωδίες και μέσω αυτών των παραστάσεων επερχόταν η κάθαρση. Το θέατρο άλλαζε με το πέρασμα των αιώνων και εξέφραζε είτε θρησκευτικά δρώμενα είτε απλώς μια ανέμελη ώρα διασκέδασης. Ορισμένα έργα του Σαίξπηρ, και περισσότερα του Ίψεν και του Στρίντμπεργκ, ασχολούνταν με κοινωνικά θέματα, με τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων και την αυτογνωσία.

Ο Μίλερ γεννήθηκε το 1915, στη Νέα Υόρκη, υπήρξε εκπρόσωπος και υπέρμαχος του στρατευμένου θεάτρου. Πώς μπορούμε να είμαστε ειλικρινείς με τον εαυτό μας και ταυτόχρονα να είμαστε καλοί με αυτούς που αγαπάμε όταν ο καθημερινός αγώνας για τον επιούσιο μας στραγγίζει; Πώς συντονίζεται η εργασιακή μας ζωή με τη δική μας ζωή; Γιατί οι άνθρωποι ξαφνικά τρελαίνονται και απολαμβάνουν το μίσος και την καταπίεση; Πότε το θύμα θα εξεγερθεί εναντίον του θύτη; Μπορούμε να διορθώσουμε το κακό που κάνουμε στον εαυτό μας και στους άλλους;

Τα ερωτήματα αυτά και πολλά ακόμα απασχολούν τον Μίλερ. Τα έργα του, συχνά, τα απαντούν με αβάσταχτο ζόφο. Ο Μίλερ ζητά και τις δικές μας απαντήσεις και τα έργα του δεν είναι εύκολα κι ευχάριστα. Το μόνο εύκολο είναι ο λόγος του, που είναι τα λόγια που χρησιμοποιούν οι απλοί άνθρωποι. Οι χαρακτήρες του Μίλερ είναι άνθρωποι που αποκαλύπτουν τις σκέψεις τους σε εμάς με λόγια και πράξεις. Το δράμα βρίσκεται στη δύσκολή θέση που βρίσκονται που το αποκαλύπτουν οι ίδιοι ή οι πράξεις τους.

Ο Γουίλι Λόμαν, είναι ο πρωταγωνιστής ήρωας του αριστουργήματος «Ο Θάνατος του Εμποράκου» που είναι ο μεγαλύτερος και αντιπροσωπευτικότερος χαρακτήρας του Μίλερ. Το θεατρικό έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1949, με μία εξαιρετική σύνθεση ηθοποιών, με σκηνοθέτη τον Ηλία Καζάν και είχε μεγάλη επιτυχία. Τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ, το Βραβείο Τόνυ και το Βραβείο Κριτικών της Νέας Υόρκης. Το έργο αυτό μεταφράστηκε και παρουσιάστηκε σε πάρα πολλές γλώσσες ακόμα και στην Κίνα που το σκηνοθέτησε ο ίδιος ο Μίλερ.

Ο ήρωας Γουίλι Λόμαν είναι ένα σύμβολο και μια μεγάλη μορφή στην ιστορία των τραγωδιών. Είναι σημαντικός όχι μόνο γιατί νιώθουμε συμπόνια για αυτόν αλλά και για το τι αποκαλύπτει η ιστορία του για το καπιταλιστικό μας σύστημα. Ο Γουίλι πιστεύει βαθιά στο αμερικάνικο όνειρο. Αν δουλεύεις σκληρά, αν τηρείς τους νόμους, αν είσαι αγαπητός με τις επαφές σου, τότε θα επιτύχεις. Ο Μίλερ παρουσιάζει τη ζωή του Λόμαν ως μια τραγική φάρσα. Ο ίδιος ο Γουίλι δεν αντιλαμβάνεται ότι κοροϊδεύει τον εαυτό του, κι αυτό μέχρι τη σκηνή της αυτοκτονίας του, στο τέλος του έργου. Είναι κοινωνικός, ανοιχτός, ομιλητικός αλλά τελικά δεν καταφέρνει να πουλήσει την πραμάτεια του, έχει και μια άλλη γυναίκα, που συναντά στα ταξίδια του, εκτός από την πιστή του σύζυγο. Μόνο αν καταστρέψει τον εαυτό του, αν αυτοκτονήσει θα  πάρει η οικογένεια του τα χρήματα της ασφάλειας ζωής, ως επανόρθωση της ζημιάς που τους έκανε και θα έχει  νικήσει το σύστημα που τον απομύζησε.

Στον «Εμποράκο» ο Μίλερ ελευθέρωσε το δράμα από τους περιορισμούς του πρωτοκόλλου και της πραγματικότητας. Μας οδηγεί στις σκέψεις του Γουίλι και στον κόσμο του με μία εξαιρετική δομή και με γλώσσα δηκτική.

Ο Μίλερ, πριν τον «Εμποράκο», έγραφε θεατρικά έργα ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, κατόπιν για το πρόγραμμα του Ομοσπονδιακού Θεάτρου καθώς και για τα ραδιοφωνικά προγράμματα του CBS και του NBC. Η πρώτη επιτυχία του στο Μπρόντγουεϊ, ήταν το έργο «Ήταν όλοι τους παιδιά μου» (All my sons) —αφορά πάλι έναν πατέρα και δυο γιούς—, ήταν ακατέργαστο, ατελές αλλά προδιέγραφε το επόμενο έργο του                                «Ο Εμποράκος». Δουλεύοντας στο ραδιόφωνο έμαθε τεχνικές για να εκπλήσσει με ανατροπές χρόνου και θέματος το ακροατήριο του.

Η «Δοκιμασία» (The Crucible), παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1953, στη Νέα Υόρκη, ήταν ο αντίλογος του Μίλερ στον μακαρθισμό. Βαθιά λυπημένος από την κατάδοση ονομάτων στην Επιτροπή Αντί-Αμερικανικών Δραστηριοτήτων από τον φίλο και συνεργάτη του Ελία Καζάν και από τις φρικαλεότητες στο όνομα της ελευθερίας  από τον Γερουσιαστή Μακάρθι, ο Μίλερ εισήγαγε τον όρο «κυνήγι μαγισσών» στον 20 αιώνα κι έκανε το κοινό να ταυτίσει τους δικαστές τού Σάλεμ του 1692 με την Επιτροπή Αντί-Αμερικανικών Δραστηριοτήτων. Ο Μίλερ, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του, «Timebends: A Life» (1987), γράφει ότι οι ανακρίσεις της Επιτροπής ήταν σχεδιασμένες σαν μια περίεργη θρησκευτική τελετουργία. Ο κατηγορούμενος έπρεπε να κατονομάσει συντρόφους του από το Κομμουνιστικό Κόμμα και αφού το έκανε απαλλασσόταν από όλες τις αμαρτίες και ήταν ελεύθερος να επιστρέψει  στην Αμερική των αξιών και των παραδόσεων.

Ο Μίλερ, γράφει κι άλλα θεατρικά έργα όπως «Από Δευτέρα σε Δευτέρα», «Ψηλά από τη Γέφυρα». Δύο έργα του είναι συνυφασμένα με την δεύτερη σύζυγό του, την Μέριλιν Μονρό, το «Misfits» (Αταίριαστοι) και το «Playing for time». Στην ταινία Misfits πρωταγωνιστεί η Μέριλιν Μονρό με τον Κλαρκ Γκέιμπλ  και τον Μοντγκόμερυ Κλιφτ. Η ταινία πήρε δυσμενείς κριτικές και δεν είχε εμπορική επιτυχία. Σήμερα θεωρείται μια ταινία που εξετάζει την απελπισία, τα απραγματοποίητα όνειρα και την ανάγκη να αγαπηθείς. Το έργο «Μετά την Πτώση», παραμένει ένα έργο αμφιλεγόμενο (κυρίως λόγω της αγάπης του κοινού στο πρόσωπο της Μέριλιν Μονρό), είναι όμως υπόδειγμα τεχνικής αρτιότητας καθότι η δράση εκτυλίσσεται στο μυαλό, στη σκέψη και στις αναμνήσεις του κεντρικού ήρωα, Κουεντίν, που πολλοί θεωρούν ότι είναι ο ίδιος ο Μίλερ. Αυτό το έργο δεν είναι συμβατικό καθώς η μελέτη, η ανάλυση  της σχέσης του Κουεντίν με την Μάγκι (Μέριλιν;) είναι  αμείλικτη.

Το έργο του Μίλερ θα συνεχίσει στο μέλλον να επηρεάζει τους θεατρικούς συγγραφείς τόσο στην έκφραση του συναισθήματος όσο και στην μορφή της γραφής όπως άλλωστε ο Ίψεν και ο Στρίντμπεργκ ενέπνευσαν τον ίδιο. Η διερεύνηση και η συνταύτιση με τα ζητήματα που απασχολούν τους συνανθρώπους μας θα πρέπει να μας αφυπνίζουν και να παρατηρούμε τι     κάνουμε  στους άλλους αλλά και στον ίδιο μας τον εαυτό.

Η αποστολή του θεάτρου, τελικά, είναι να αλλάξει τους ανθρώπους, να τους κάνει να αποκτήσουν μεγαλύτερη συνείδηση για το τι μπορούν να κάνουν.

Ο Άρθουρ Μίλλερ απεβίωσε το 2005. Δύο χρόνια μετά τον θάνατο του, αποκαλύφθηκε ότι εκτός από τα τρία παιδιά του, είχε αποκτήσει κατά τη δεκαετία του ’60 άλλο ένα γιό με την Ίνγκε Μοράτ, τον Ντάνιελ, ο οποίος έπασχε από σύνδρομο Ντάουν. Ο Ντάνιελ είχε μεγαλώσει σε ιδρύματα και ανάδοχες οικογένειες, καθώς ο Μίλλερ τον είχε απορρίψει, ωστόσο τον αποδέχτηκε σταδιακά κατά τη δεκαετία του ’90 και τον συμπεριέλαβε στη διαθήκη που υπέγραψε έξι εβδομάδες πριν πεθάνει.

από το ομότιτλο βιβλίο του

MICHAEL SAPIRO

μετάφραση-επιμέλεια Αλίκη Αρούχ-Μορδεχάι