Donations

Ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. μαρτυρούνται επαφές και εμπορικές σχέσεις μεταξύ Αθήνας και Παλαιστίνης. Ωστόσο πληροφορίες για την ύπαρξη Εβραίων στην Αθήνα υπάρχουν από τις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. Συγκεκριμένα σε επιστολή του Αγρίππα, του Α΄ προς τον Καλιγούλα αναφέρεται η ύπαρξη Εβραίων στην Αττική. Αλλά και ο Απόστολος Παύλος συνάντησε στην Αθήνα Εβραίους και επισκέφτηκε συναγωγή(1).

Τα επόμενα χρόνια η Αθήνα κατείχε δευτερεύοντα ρόλο τόσο στην Ρωμαϊκή και Βυζαντινή περίοδο, όσο και στους Οθωμανικούς χρόνους. Δεν ήταν σημαντικό εμπορικό κέντρο, ο πληθυσμός της ήταν μικρός και τα στοιχεία που βρίσκουμε λίγα. Παρόλα αυτά, τον 17ο αιώνα αναφέρονται 20 Σεφαραδικές οικογένειες(2). Αυτές είχαν έρθει από την Ισπανία, μετά τους διωγμούς της Ισαβέλλας και του Φερδινάνδου τον 15ο αιώνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία δέχθηκε πρόθυμα τους εκδιωχθέντες Εβραίους και έτσι πολλοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και σε άλλες πόλεις. Μάλιστα οι Οθωμανοί συμπεριφέρθηκαν στους Εβραίους καλύτερα από όλα τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, όπου ο αντισημιτισμός ήταν ιδιαίτερα έντονος, υπήρχαν θρησκευτικές διακρίσεις και γίνονταν διωγμοί και ρατσιστικά πογκρόμ.

Πολλοί Εβραίοι, όντας ιδιαίτερα μορφωμένοι, προσέφεραν τις υπηρεσίες τους στον Σουλτάνο και μάλιστα πολλές φορές εκτελούσαν και χρέη γιατρού στο παλάτι, ενώ ακόμα διακρίνονταν για την γλωσσομάθειά τους. Ήταν ικανοί έμποροι και φημίζονταν και ως εξαιρετικοί κατασκευαστές όπλων(3). Μάλιστα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία μαρτυρούνται σημαντικές προσωπικότητες Εβραίων λογίων (όπως οι Joseph Nasi και ο Solomon Askenazi) και μελετητών της Τορά και της Καμπαλά (όπως ο Σαμπετάι Σεβί)(4). Έτσι δημιουργήθηκαν ακμαίες εβραϊκές κοινότητες μέσα στην Αυτοκρατορία, όπως στην Θεσσαλονίκη και σε άλλες πόλεις.

Ωστόσο η Αθήνα, λόγω του μη εμπορικού ενδιαφέροντος της, φαίνεται να μην συγκεντρώνει σημαντικό αριθμό Εβραίων μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα.

Έτσι λοιπόν φτάνοντας στην Ελληνική Επανάσταση, το 1821, οι Εβραίοι πολλών περιοχών δεν πήραν ξεκάθαρη θέση, καθώς αισθάνονταν ασφαλείς με τους Οθωμανούς και δεν θα μπορούσαν να είναι σίγουροι για την μελλοντική τους αντιμετώπιση από ένα νέο ελληνικό κράτος που βασικό στοιχείο ταυτότητας θα είχε τον Χριστιανισμό. Έτσι σε αρκετές περιοχές, κυρίως στην Στερεά Ελλάδα και στην Πελοπόννησο, οι εβραίοι εγκλωβίστηκαν στην μέση και θεωρήθηκαν από αρκετούς Έλληνες επαναστάτες ως δυνητικά εχθρική ομάδα. Μάλιστα κατά την άναρχη περίοδο της επανάστασης και λόγω της έλλειψης πόρων των επαναστατών, έγιναν στόχος ληστειών και πλιάτσικου.

Επιπροσθέτως, στο πλαίσιο ευρύτερων σφαγών, σημειώθηκαν και σφαγές Εβραίων από Έλληνες αγωνιστές. Για παράδειγμα, το 1821, στην Τρίπολη της Πελοποννήσου σφαγιάστηκαν σχεδόν όλοι οι Εβραίοι. Μάλιστα και ο Σπυρίδων Τρικούπης αναφέρει τη σφαγή Εβραίων στην Τρίπολη. Όσοι κατάφεραν να επιζήσουν διέφυγαν σε άλλες περιοχές όπως σε Βόλο, Κέρκυρα, Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη, εδάφη που δεν θα περιλαμβάνονταν στο μελλοντικό κράτος των συνόρων του 1832.

Αυτές οι σφαγές άλλοτε είχαν τον χαρακτήρα ληστρικών επιχειρήσεων, άλλοτε είχαν καθαρά αντισημιτικό χαρακτήρα, προβάλλοντας τους Εβραίους ως προδότες. Μάλιστα οι Βρετανοί πρόξενοι στην Πάτρα και στην Κωνσταντινούπολη αναφέρουν σφαγές πάρα πολλών Εβραίων(5).

Σχετικά βέβαια με την στάση των Εβραίων κατά την Επανάσταση, αξίζει να σημειωθεί ότι και άλλες ομάδες του Ελληνισμού είχαν επιφυλάξεις ως προς την Επανάσταση, όπως για παράδειγμα μέρος του ανώτερου κλήρου και κάποιοι λόγιοι. Όμως οι εβραϊκοί πληθυσμοί στοχοποιήθηκαν ιδιαίτερα. Παρόλα αυτά αναφέρονται περιπτώσεις Εβραίων που συμμετείχαν στην Επανάσταση, κυρίως στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.

Με την δημιουργία του Ελληνικού Κράτους, το 1830, υπήρχαν μόνο 1.000 περίπου Εβραίοι σε σύνολο πληθυσμού 750.000 κατοίκων(6). Αξίζει να αναφερθεί ότι κανείς από αυτούς δεν βρίσκονταν στην Αθήνα.

Πριν η Αθήνα γίνει πρωτεύουσα, το 1834, ήταν μια μικρή πόλη 10.000 κατοίκων με πολλά σπίτια κατεστραμμένα και χωρίς κατάλληλες υποδομές.

Με την άφιξη όμως του Όθωνα, η Αθήνα άρχισε να εξελίσσεται και για πρώτη φορά, μετά την αρχαία εποχή, άρχισε να ξαναγίνεται σημαντική.

Στις πρώτες δεκαετίες του νεοσύστατου κράτους, άρχισαν να έρχονται στην Αθήνα Εβραίοι από την Δυτική Ευρώπη, οι οποίοι όμως ήταν ξένοι υπήκοοι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν ο Μαξ Ρότσιλντ, μέλος της βαυαρικής ακολουθίας του Όθωνα και γόνος εξέχουσας εβραϊκής οικογένειας της Ευρώπης. Τότε η εβραϊκή κοινότητα δεν ήταν αναγνωρισμένη επίσημα ως θεσμός από το κράτος.

Οι πρώτοι λοιπόν Εβραίοι της Αθήνας ήταν Ασκεναζίμ και ως επί το πλείστον επιχειρηματίες. Στη συνέχεια ήρθαν και Σεφαραδίτες από άλλες περιοχές, κυρίως από την Σμύρνη. Και αυτοί ήρθαν για οικονομικούς λόγους, αλλά ήταν οικονομικά ασθενέστεροι. Η αύξηση του εβραϊκού πληθυσμού οφειλόταν στην αστικοποίηση της Αθήνας, η οποία ως νέα πρωτεύουσα, εξελισσόταν ραγδαία επί Όθωνα. Χαρακτηριστικό είναι η τεράστια ανοικοδόμηση την εποχή αυτή και η αύξηση της σημασίας του Πειραιά ως εμπορικό λιμάνι.

Σιγά – σιγά η κοινότητα άρχισε να μεγαλώνει. Διατηρούσε σχέσεις με κοινότητες της Δυτικής Ευρώπης και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ωστόσο η έλλειψη επίσημης αναγνώρισης δυσχέραινε την θέση της κοινότητας, γεγονός που δεν της επέτρεπε να διαπραγματεύεται νομικά ζητήματα, ούτε να δέχεται διάφορες φιλανθρωπίες. Για παράδειγμα το 1843 η κοινότητα δεν μπόρεσε να δεχτεί την δωρεά της Δούκισσας της Πλακεντίας, Σοφίας Ντε Μαρμπουά, που θέλησε να δωρίσει ένα μεγάλο οικόπεδο στο Ζάππειο για ανέγερση συναγωγής(7).

 

Υπόθεση Πατσίφικο

Το 1847 θα συμβεί ένα γεγονός που θα καταδείξει μεταξύ άλλων και αντισημιτικές τάσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτήν την εποχή η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε κρίση λόγω θρησκευτικού φανατισμού, έντονης ξενοφοβίας και μεγάλης οικονομικής ύφεσης. Συγκεκριμένα η Ελλάδα δεν μπορούσε να αποπληρώσει τους δανειστές της. Επιπροσθέτως το θρησκευτικό συναίσθημα ήταν σε ιδιαίτερη έξαρση λόγω κάποιων διαταγμάτων της Αντιβασιλείας του Όθωνα ως προς τα εκκλησιαστικά ζητήματα, όπως η ανακήρυξη του Αυτοκέφαλου της Ελληνικής Εκκλησίας και το κλείσιμο αρκετών μοναστηριών. Ενδεικτικά είναι τα κηρύγματα του Χριστόφορου Παναγιωτόπουλου, ο οποίος κατηγορούσε τους Εβραίους ως «κρυπτομουσουλμάνους» και «βεβηλωτές του Χριστού».(8) Μέσα σε αυτό το ασφυκτικό κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο θα πραγματοποιηθεί η επίθεση κατά του Εβραίου Άγγλου υπηκόου Πατσίφικο.

Ο Δον Πατσίφικο ήταν πλούσιος Άγγλος υπήκοος που ζούσε στην Αθήνα. Είχε γεννηθεί στο Γιβραλτάρ και το 1820 είχε πάρει την πορτογαλική υπηκοότητα. Είχε διοριστεί πρόξενος της Πορτογαλίας στην Αθήνα, αλλά το 1842 κατηγορήθηκε για καταχρήσεις και τον απέλυσαν. Τότε αυτός πήρε την Αγγλική υπηκοότητα και παρέμεινε στην Αθήνα, όπου διατηρούσε επαφές και με την Δούκισσα της Πλακεντίας(9). Ήταν ιδιαίτερα αντιπαθής διότι θεωρούνταν απατεώνας.

Το Πάσχα του 1847 ήρθε στην Αθήνα ο Εβραίος Άγγλος λόρδος Λάιονελ Ντε Ρότσιλντ. Ο Λάιονελ συμμετείχε στον γαλλικό οίκο που είχε δανείσει την Ελλάδα στην αρχή της βασιλείας του Όθωνα. Η κυβέρνηση δεν μπορούσε να αποπληρώσει αυτά τα δάνεια, και έτσι αποφασίστηκε από τους δανειστές ότι ο Λάιονελ έπρεπε να έρθει στην Αθήνα για να επιληφθεί του θέματος και να βρεθεί μια κοινά αποδεκτή λύση. Έτσι η ελληνική κυβέρνηση, για να τον καλοπιάσει, αποφάσισε να απαγορεύσει το Πασχαλινό έθιμο του καψίματος του Ιούδα.

Δεδομένου ότι ο λαός και η κυβέρνηση δυσανασχετούσαν για τον οικονομικό έλεγχο που οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν επιβάλει, ο λαός εξαγριώθηκε με την απαγόρευση αυτού του εθίμου. Ο όχλος θεώρησε τον Πατσίφικο ως υπαίτιο αυτής της απαγόρευσης και πίστευε ότι αυτός, ο «πλούσιος εβραίος» είχε δωροδοκήσει την τοπική ενορία. Έτσι λοιπόν μεγάλο πλήθος επιτέθηκε στο σπίτι του Πατσίφικο, στου Ψυρρή, έσπασαν την πόρτα, άρπαξαν ό,τι βρήκαν (κοσμήματα, ασημικά, χρήματα, σκεύη), έσκισαν διάφορα έγγραφα και βάλαν φωτιά. Ο Πατσίφικο και οι δύο κόρες του, την τελευταία στιγμή πρόλαβαν να ανεβούν στην σοφίτα και από εκεί στην ταράτσα και κατάφεραν να διαφύγουν και να σωθούν. Ο Πατσίφικο φώναξε την αστυνομία, η οποία ήρθε εγκαίρως, αλλά παρακολουθούσε χωρίς να κάνει τίποτα. Μάλιστα έχει υποστηριχθεί ότι πιθανόν η ίδια η αστυνομία να υποκίνησε τον όχλο σε αυτές τις ενέργειες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ανάμεσα στο φανατισμένο πλήθος ήταν και γιοι επιφανών οικογενειών της Αθήνας(10), ακόμα και γιοι υπουργών.

Ο Πατσίφικο απευθύνθηκε στην Βρετανική πρεσβεία και ζήτησε αποζημίωση το τεράστιο για την εποχή ποσό των 887.000 δραχμών, επισυνάπτοντας μάλιστα και πλήρη κατάλογο των απωλειών που υπέστη. Ανάμεσα σε αυτές ανέφερε και χρήματα που του είχαν αποστείλει διάφορες κοινότητες του εξωτερικού για ανέγερση συναγωγής στην Αθήνα(11).

Όταν η Αγγλική πρεσβεία διαμαρτυρήθηκε για την ληστρική αυτή επίθεση, η ελληνική κυβέρνηση διέταζε έρευνες, οι οποίες όμως καθυστερούσαν πολύ και δεν δίδονταν απάντηση στα αιτήματα για αποζημίωση. Λίγο αργότερα η Αγγλική πρεσβεία έκανε και νέα προσφυγή, στην οποία ανέφερε ότι έγινε και δεύτερη επίθεση κατά του σπιτιού του Πατσίφικο, η οποία όμως από τις ελληνικές αρχές κρίθηκε αναληθής(12).

Ακολούθησαν εμπρηστικές επιστολές μεταξύ της Βρετανικής πρεσβείας και της ελληνικής κυβέρνησης, οι οποίες επιδείνωσαν την όλη κατάσταση. Το θέμα ανατέθηκε στα ελληνικά δικαστήρια και οι δικαστικές διαμάχες συνεχίστηκαν για 3 χρόνια, μέχρι που το 1850 η Αγγλία αποφάσισε να προβεί σε ναυτικό αποκλεισμό του λιμανιού του Πειραιά.

Τα αιτήματα της Αγγλίας, πέραν της αποζημίωσης του Πατσίφικο, αφορούσαν και άλλα ζητήματα. Συγκεκριμένα επρόκειτο για 6 μικρά πλοία με Αγγλική σημαία που τα είχαν ληστέψει Έλληνες το 1846. Επίσης η Αγγλία διαμαρτυρόταν για την φυλάκιση δύο Ζακύνθιων Άγγλων υπηκόων, καθώς και για ένα περιστατικό περιφρόνησης της Αγγλικής σημαίας στην Πάτρα. Ακόμα οι Άγγλοι διαμαρτύρονταν για την άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης να αποζημιώσει τον Σκωτσέζο Ιστορικό Φίνλεϋ, του οποίου το οικόπεδο είχε καταπατηθεί για να συμπεριληφθεί στον κήπο των Ανακτόρων(13). Επιπλέον η Αγγλία ζητούσε τα νησιά Ελαφόνησο στην Λακωνία και Σαπιέντζα στην Μεσσηνία, ισχυριζόμενη ότι αυτά ανήκαν γεωγραφικά στα Επτάνησα, τα οποία τότε κατείχε η Αγγλία. Για όλα αυτά η Αγγλία ζήταγε επιπλέον αποζημιώσεις. Στην πραγματικότητα όλα αυτά ήταν αφορμές και η Αγγλία είχε απλά χρησιμοποιήσει το περιστατικό του Πατσίφικο. Η πραγματική αιτία ήταν το ότι η Αγγλική κυβέρνηση έβλεπε καχύποπτα την τότε Γαλλόφιλη κυβέρνηση της Ελλάδος και θεωρούσε ότι ο Όθωνας είχε συμπαραταχθεί με Ρώσικα συμφέροντα. Έτσι λοιπόν εκμεταλλεύτηκε την τότε κατάσταση. Όμως ακόμα και στο Λονδίνο υπήρχαν αντιδράσεις για αυτόν τον αποκλεισμό.

Τον Ιανουάριο του 1850 ο Αγγλικός Στόλος υπό τον Ναύαρχο Πάρκερ ήρθε στον Πειραιά με 14 βαριά οπλισμένα καράβια. Ο Άγγλος Ναύαρχος και ο Άγγλος Πρεσβευτής ζήτησαν από τον Υπουργό Εξωτερικών να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις τους και έδωσαν προθεσμία 24 ωρών. Όταν αυτές πέρασαν, ο στόλος κήρυξε τον αποκλεισμό του λιμανιού του Πειραιά.

Ο ναυτικός αυτός αποκλεισμός δημιουργούσε προβλήματα στον επισιτισμό της πρωτεύουσας, αλλά και στη σχέση της Αγγλίας με τις άλλες Μεγάλες Δυνάμεις που θίγονταν έτσι τα οικονομικά τους συμφέροντα.

Ο Όθωνας και η ελληνική κυβέρνηση κρατούσαν σθεναρή στάση και αρνούνταν τις αγγλικές απαιτήσεις.

Τελικά ο αποκλεισμός έληξε μετά από κινήσεις της Γαλλικής και της Ρωσικής διπλωματίας. Η δε ελληνική κυβέρνηση θα ήταν υποχρεωμένη να καταβάλει αποζημίωση στον Πατσίφικο, αφού θα διεξήγαγε έρευνα για να προσδιοριστούν οι πραγματικές απώλειες του Πατσίφικο. Ορίστηκε επιτροπή διαιτησίας, η οποία κατέληξε ότι έπρεπε να δοθεί μια πολύ μικρότερη αποζημίωση, μόνο 3.800 δραχμές.

Η υπόθεση Πατσίφικο γεννά το ερώτημα κατά πόσον κινητήριος δύναμη του όλου περιστατικού ήταν ο αντισημιτισμός του πλήθους ή κατά πόσον το όλο θέμα εντάσσεται σε μια ευρύτερης φύσεως δυσαρέσκεια κατά της οικονομικής πολιτικής των Μεγάλων Δυνάμεων. Σε κάθε περίπτωση ο αντισημιτισμός ήταν έντονος την εποχή εκείνη, γεγονός το οποίο μαρτυράται και από άλλες αντιεβραϊκές εκδηλώσεις, μικρότερης σημασίας, εκείνης της εποχής. Συχνά οι Εβραίοι αντιμετωπίζονταν ως άτομα πέραν του ελληνικού φαντασιακού συνόλου.

 

Επίλογος

Μέσα από το περιστατικό του Πατσίφικο αντιλαμβανόμαστε την διασύνδεση ακραίων ενεργειών ρατσιστικού χαρακτήρα με ευρύτερες κοινωνικοοικονομικές κρίσεις. Η κρίση προκαλεί γενικότερες ρωγμές στον κοινωνικό ιστό και περιθωριοποιεί κοινωνικές ή θρησκευτικές ομάδες, θέτοντάς τες στο στόχαστρο, ως τον φανταστικό εχθρό, ως τον Άλλον, η εξόντωση του οποίου προβάλλεται ως η εύκολη λύση.

 

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

(1) www.athjcom.gr/ Ιστορική Αναδρομή της Εβραϊκής Παρουσίας στην Αθήνα.

(2) Fleming K. E., Ιστορία των Ελλήνων Εβραίων, (μτφ. Γάσπαρης Ν.), Αθήνα 2009, σ. 45.

(3)SugarP., Η Νοτιοανατολική Ευρώπη Κάτω από Οθωμανική Κυριαρχία, (1354 -1804), μτφ. Μπαλουξή Π., τ. Α΄, Αθήνα 1994, σ. 105, 106.

(4) Φλωρεντίν Σ., «Εβραίοι και Μεσσιανισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: Σαμπετάι Σεβί», Χρονικά, τόμος 33, αρ. φύλλου 230, Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2010, σ. 9.

(5) Fleming, Ιστορία, ό.π., σ. 38.

(6) Fleming, Ιστορία, ό.π., σ. 39.

(7) Fleming, Ιστορία, ό.π., σ. 46.

(8) Gallant Th., Νεότερη Ελλάδα, Από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας μέχρι τις Μέρες μας, Αθήνα 2017,

σ. 154.

(9) Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ΄, Νεότερος Ελληνισμός από 1833 ως 1881, Εκδοτική Αθηνών,

σ. 138.

(10) Fleming, Ιστορία, ό.π., σ. 49.

(11) Fleming, Ιστορία, ό.π., σ. 50.

(12) Καρολίδης Π., Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Στη Σημερνή Γλώσσα, Βιβλίο Δέκατο όγδοο: Από την Τελευταία Περίοδο του Αγώνα του 1821 μέχρι το 1881, Αθήνα 1993, σ. 113.

(13) Ιστορία, Εκδοτική Αθηνών, ό.π., σ. 138, 139.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βερέμης Θ. – Κολιόπουλος Ι., Νεότερη Ελλάδα, Μια Ιστορία από το 1821, Αθήνα 2015.

Fleming K. E., Ιστορία των Ελλήνων Εβραίων, (μτφ. Γάσπαρης Ν.), Αθήνα 2009.

Φλωρεντίν Σ., «Εβραίοι και Μεσσιανισμός στην Οθωμανική Αυτοκρατορία: Σαμπετάι Σεβί», Χρονικά, τ. 33, αρ. φύλλου 230, Νοέμβριος – Δεκέμβριος 2010.

Gallant Th., Νεότερη Ελλάδα, Από τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας Μέχρι τις Μέρες μας, (μτφ. Σκαρβέλη Γ.), Αθήνα 2017.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΓ΄, Νεότερος Ελληνισμός από 1833 ως 1881, Εκδοτική Αθηνών.

Καιροφυλάς Γ., Η Ιστορία της Συνοικίας του Ψυρρή, Αθήνα 2000.

Καρολίδης Π., Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Στη Σημερινή Γλώσσα, Βιβλίο Δέκατο όγδοο: Από την Τελευταία Περίοδο του Αγώνα του 1821 μέχρι το 1881, Αθήνα 1993.

Sugar P., Η Νοτιοανατολική Ευρώπη Κάτω Από Οθωμανική Κυριαρχία (1354 –1804), τ. Α΄, (μτφ. Μπαλουξή Π.), Αθήνα 1994.

και: www.athjcom.gr/ Ιστορική Αναδρομή της Εβραϊκής Παρουσίας στην Αθήνα.

Σόλων Φλωρεντίν

Φιλόλογος – Ιστορικός – Βενετολόγος

Καθηγητής Ιστορίας  στη Σχολή Ξεναγών Αθηνών κατά το έτος 2019-2020