Donations

Η εβραϊκή λέξη για την προσευχή είναι «τεφιλά». Προέρχεται από το ρήμα «ιτΠαΛέΛ», που σημαίνει «κρίνω τον εαυτό μου». Η ετυμολογία αυτή υπογραμμίζει τον κύριο σκοπό της εβραϊκής προσευχής, που είναι η ενδοσκόπηση, καθώς αναλογιζόμαστε το ρόλο μας στον κόσμο και τη σχέση μας με τον Θεό.

Η προσευχή είναι συνεπώς μια συνειδητή λειτουργία, που απαιτεί μια συγκεκριμένη νοητική κατάσταση, που στα εβραϊκά λέγεται καβανά. Η καβανά προϋποθέτει τη συνείδηση του ότι κάποιος απευθύνεται στον Θεό και την πρόθεση να εκπληρωθεί η υποχρέωση της προσευχής. Επιπλέον, είναι σκόπιμο να υπάρχει αυτοσυγκέντρωση, το μυαλό να είναι απαλλαγμένο από άλλες σκέψεις και να κατανοούμε το νόημα της προσευχής, έστω κατά προσέγγιση. Συχνά χρησιμοποιούνται λειτουργικές μελωδίες για την ενίσχυση της καβανά.

Τονίζοντας την ανάγκη κατανόησης, το Ταλμούδ ορίζει ότι μπορεί να προσεύχεται κανείς σε οποιαδήποτε γλώσσα επιθυμεί και κατανοεί. Παράλληλα όμως, ο παραδοσιακός εβραϊσμός υπογραμμίζει τη σημασία της προσευχής στην εβραϊκή γλώσσα και στον ορθόδοξο εβραϊσμό όλες σχεδόν οι προσευχές απαγγέλλονται στα εβραϊκά.

Οι παραδοσιακοί εβραίοι προσεύχονται τρεις φορές την ημέρα: το βράδυ (μα’αρίβ ή αρβίτ), το πρωί (σσαχαρίτ) και το απόγευμα (μινχά). Η προσευχή μπορεί να πραγματοποιείται κατ’ ιδίαν, αλλά είναι προτιμότερο να γίνεται ομαδικά, όταν είναι δυνατό. Για το σκοπό αυτό απαιτείται να συγκεντρωθούν δέκα τουλάχιστον ενήλικες άνδρες.

Για τον παραδοσιακό εβραίο όμως, η προσευχή δεν είναι απλά ένα γεγονός που λαμβάνει χώρα στη συναγωγή – ή οπουδήποτε αλλού – τρεις φορές ημερησίως. Είναι αναπόσπαστο τμήμα της καθημερινής του ζωής. Ο παραδοσιακός εβραίος έχει σχεδόν συνεχή συνείδηση της παρουσίας του Θεού και της σχέσης του με τον Θεό, καθώς προσεύχεται όχι μόνο στη συναγωγή ή στις καθιερωμένες τυπικές προσευχές, αλλά και σε ποικίλες άλλες περιστάσεις της καθημερινής του ζωής. Μία από τις σημαντικότερες προσευχές, το μπιρκάτ αμαζόν (ευχαριστία μετά το γεύμα), μια από τις ελάχιστες προσευχές που μας επιτάσσει η ίδια η Τορά, δεν απαγγέλλεται ποτέ στη συναγωγή.

Δομή και ιστορική εξέλιξη

Η αρχαιότερη καθημερινή προσευχή είναι το σσεμά, που αποτελείται από τρία εδάφια της Τορά: Δευτ. 6.4-9, Δευτ. 11.13-21, και Αριθ. 15.37-41. Το πρώτο από αυτά ορίζει ότι πρέπει να απαγγέλλεται «όταν ξαπλώνετε και όταν σηκώνεστε». Από τους αρχαίους χρόνους, η εντολή αυτή εκπληρώθηκε με την απαγγελία του σσεμά δύο φορές την ημέρα, πρωί και νύχτα.

Αργότερα, κατά τη διάρκεια της βαβυλωνιακής εξορίας (60ς αι. πΧ), οι εξόριστοι εβραίοι, μη έχοντας τη δυνατότητα να θυσιάσουν στο Ναό, χρησιμοποίησαν την προσευχή ως υποκατάστατο της θυσίας. Συγκεντρώνονταν για να προσευχηθούν τρεις φορές την ημέρα, σε αντιστοιχία με τις δύο καθημερινές θυσίες στο Ναό (πρωί και απόγευμα) και την καύση των υπολειμμάτων των θυσιών, τη νύχτα. Μια πρόσθετη λειτουργία (μοuσάφ) προστέθηκε το Σσαμπάτ και σε ορισμένες γιορτές, κατ’ αντιστοιχία των πρόσθετων θυσιών εκείνων των ημερών. Η πρακτική των προσευχών αυτών συνεχίστηκε και μετά την επιστροφή από την εξορία και την επαναλειτουργία του Ναού. Έτσι, από πολύ παλιά, η προσευχή συνδέθηκε συμβολικά µε τη λατρεία στο Ναό.

Τον 50 αι. πΧ οι σοφοί της Μεγάλης Συνέλευσης συνέθεσαν µια βασική ολοκληρωµένη προσευχή. Αυτή ονομάστηκε «σσεµόνε εσρέ» (δεκαοχτώ), γιατί περιλάμβανε 18 µπεραχότ (ευλογίες)3. Ονομάζεται επίσης «αµιντά» (από το ρήμα «’αµάντ» = στέκομαι), επειδή οι πιστοί την απαγγέλλουν όρθιοι. Από την εποχή εκείνη μέχρι σήμερα η προσευχή αυτή αποτελεί την κεντρική ενότητα κάθε εβραϊκής λειτουργίας. Η αµιντά μπορεί να χωριστεί σε τρεις υποενότητες 3 ευλογίες που υμνούν τον Θεό, 13 που υποβάλλουν αιτήματα (συγχώρεση, λύτρωση, υγεία, ευηµερία, βροχή στην εποχή της, συνάθροιση των εξορίστων, κ.λπ.), και 3 που εκφράζουν ευγνωµοσύνη και κλείνουν την προσευχή.

Ένα άλλο σηµαντικό µέρος ορισµένων λειτουργιών (κυρίως των πρωινών) είναι η ανάγνωση από την Τορά και τους προφήτες. Η Τορά έχει διαιρεθεί σε 54 τµήµατα (περασσιγιότ, ενικός περασσά), ένα για κάθε εβδοµάδα του έτους (για έτη 13 µηνών σε έτη 12 µηνών συνενώνονται δύο περασσιγιότ ορισµένες εβδοµάδες). Στις γιορτές διαβάζονται επίσης επιλεγµένα εδάφια της Τορά, σχετικά µε το νόηµα της γιορτής. Τη ρωμαϊκή εποχή, υπήρξε µια περίοδος που οι κατακτητές απαγόρεψαν τη δηµόσια ανάγνωση της Τορά. Οι εβραίοι τότε υποκατέστησαν την ανάγνωση της Τορά µε την ανάγνωση κατά προσέγγιση αντίστοιχων εδαφίων από τα βιβλία των προφητών (αφταρά). Σήµερα διαβάζονται και περασσά και αφταρά, το Σσαµπάτ και σε ορισμένες γιορτές. Η Τορά διαβάζεται επίσης κάθε Δευτέρα και Πέµπτη.

Στη συναγωγή λέγονται και άλλες σηµαντικές προσευχές, η κυριότερη από τις οποίες είναι το Καντίσς, ένας ύµνος προς τον Θεό, που είναι η µόνη µείζων προσευχή σε αραµαϊκή γλώσσα. Το καντίσς είναι γενικά γνωστό ως η προσευχή των πενθούντων, καθώς µια μορφή του απαγγέλλεται αποκλειστικά από τους πενθούντες. Εκτός αυτού, όμως, το καντίσς έχει σημαντικό ρόλο στη λειτουργία, καθώς αποτελεί συχνά το διαχωριστικό ανάμεσα στις διαφορετικές ενότητες της λειτουργίας. Κάθε ενότητα συνήθως αρχίζει και τελειώνει µε καντίσς.

Τα παραπάνω συνθέτουν τη βασική δοµή των καθηµερινών προσευχών, η οποία περιγράφεται, σε απλοποιηµένη µορφή, στον παρακάτω πίνακα. Οι λειτουργίες συµπληρώνονται από άλλα στοιχεία, όπως ειδικές ευλογίες (π.χ. στην πρωινή προσευχή, σε γιορτές, κ.λπ.), ύµνους, ψαλµούς, Κ.λπ. Ένα τυποποιηµένο σύνολο ψαλµών είναι το αλέλ, που διαβάζεται σε ορισµένες γιορτές. Υπάρχουν επίσης ειδικοί ύµνοι, ποιήµατα Κ.λπ., που διαβάζονται σε ορισµένες λειτουργίες και συχνά διαφέρουν από παράδοση σε παράδοση (π.χ. µεταξύ σεφαραντίµ και εσκεναζίµ). Υπάρχουν επίσης ειδικές λειτουργίες για τις γιορτές και για ειδικές περιστάσεις. Αυτές έχουν µια βασική δομή ίδια µε τις παραπάνω, συµπληρώνονται όμως από ειδικές για την περίσταση αναγνώσεις, προσευχές, ύμνους κ.λπ.

Ευλογίες

Μια ιδιαίτερη και πολύ συνηθισµένη µορφή προσευχής – ή, σε πολλές περιπτώσεις, τµήµα προσευχής – είναι η µπεραχά (ευλογία, πληθ. µπεραχότ). Υπάρχουν πολλές µπεραχότ, που απαγγέλλονται τόσο στη συναγωγή, κατά τη διάρκεια λειτουργιών, όσο και εκτός συναγωγής, µε διάφορες ευκαιρία; Υπάρχουν τρία βασικά είδη µπεραχότ:

  • Μπιρκότ ανα’ά, που απαγγέλλονται πριν από µια υλική απόλαυση (π.χ. φαγητό, ποτό, Κ.λπ.) ή αµέσως µετά από αυτήν (φαγητό, αγορά νέων ρούχων κ.λπ.). Με τις µπεραχότ αυτές ουσιαστικά δηλώνουµε ότι αναγνωρίζουµε το ρόλο του Θεού στη δηµιουργία του αγαθού που απολαύσαµε ή πρόκειται να απολαύσουµε.
  • Μπιρκότ αµιτσβότ, που απαγγέλλονται πριν από την εκτέλεση µιας µιτσβά (εντολής), όπως π.χ. το πλύσιµο των χεριών και το άναµµα κεριών.
  • Μπιρκότ οντα’ά, που απαγγέλλονται σε ειδικές περιστάσεις, Π.χ. όταν δούµε ένα ουράνιο τόξο ή όταν συµβαίνει κάτι καλό ή κακό.

Σύµφωνα µε την αλ αχά , πρέπει κανείς να απαγγέλλει τουλάχιστον 100 µπεραχότ καθηµερινά”.

Όλες οι µπεραχότ έχουν µια ενιαία και ιδιάζουσα σύνταξη. Ξεκινούν µε τη φράση «µπαρούχ ατά ασσέµ, ελοένοu µέλεχ αολάµ … » (Ευλογηµένος Εσύ, Κύριε, Θεέ µας, βασιλιά του κόσµου … ), η οποία επικαλείται τον Θεό µε το όνοµά Του, σε δεύτερο ενικό πρόσωπο. Στα εβραϊκά, όπως και σε πολλές άλλες γλώσσες, η αντωνυµία «ατά» (εσύ) και το δεύτερο ενικό χρησιµοποιούνται µεταξύ συγγενών και φίλων και υποδηλώνουν στενή σχέση και οικειότητα. Αµέσως µετά, η µπεραχά αλλάζει απότοµα σε τρίτο ενικό πρόσωπο, π.χ. σε πολλές µπεραχότ: « … ασσέρ κιντεσσάνοu µπεµιτσβοτάβ βετσιβάνοu … » ( … 0 οποίος µας καθαγίασε µε τις εντολές Του και µας διέταξε … »). Το τρίτο ενικό χρησιµοποιείται για την έκφραση ακραίου σεβασµού και υποταγής, όπως π.χ. όταν απευθύνεται κανείς σε ένα βασιλιά ή κάποιον πολύ ανώτερο. Αυτό το γραµµατικό ολίσθηµα είναι σκόπιµο. Είναι ένας τρόπος να τονίζεται ότι ο Θεός είναι κοντά µας και ταυτόχρονα πολύ πάνω από µας, σε οικεία σχέση µαζί µας και ταυτόχρονα άφταστος, υπερβατικός. Η γραµµατική παραδοξότητα της µπεραχά υπογραµµίζει το παράδοξο αυτό, που βρίσκεται στην καρδιά της εβραϊκής αντίληψης του Θεού και της σχέσης του εβραίου µε Αυτόν.