Donations

Πρώιμη εβραϊκή παρουσία στην Βενετία

Η εβραϊκή παρουσία στην Βενετία, μαρτυρείται ήδη από πολύ παλιά, καθώς η πόλη αποτελούσε ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο της Μεσαιωνικής Ευρώπης. Συγκεκριμένα ήδη από το 945 και 992 υπάρχουν αναφορές σε έγγραφα που απαγόρευαν στους βενετούς καπετάνιους να δέχονται εβραίους στα πλοία τους1, γεγονός που αποδεικνύει μετακινήσεις εβραίων προς και από την Βενετία.

Μετά το 1204, με την προσχώρηση πολλών πρώην βυζαντινών περιοχών στη βενετική επικράτεια, η πόλη αναδεικνύεται σε κυρίαρχη δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο. Συνεπώς έχουμε μετακινήσεις πληθυσμών προς την μητρόπολη, μεταξύ αυτών και πολλών εβραίων, οι οποίοι διακρίνονταν πάντα για το εμπορικό τους πνεύμα. Μάλιστα το 1290 η Βενετία επέτρεψε σε εβραίους εμπόρους και δανειστές να δραστηριοποιούνται στην πόλη, αν και επέβαλε διάφορους περιορισμούς, όπως φόρους στα εισαγόμενα και εξαγόμενα είδη2. Ωστόσο η πρώτη κανονική συμφωνία μεταξύ της βενετικής κυβέρνησης και εβραίων, η οποία μαρτυρεί τη συστηματική εγκατάστασή τους εκεί, είναι το 1382. Αξίζει να σημειωθεί ότι τη δεδομένη χρονική στιγμή η Βενετία ήθελε την προσέλκυση εβραίων, καθώς βρισκόταν σε δεινή οικονομική κατάσταση λόγω πολέμου με την Γένοβα. Από την άλλη, και πολλοί εβραίοι από τη Δυτική Ευρώπη ήθελαν να καταφύγουν στην Ιταλία εξαιτίας του ιδιαίτερα έντονου αντισημιτικού κλίματος που ξέσπασε με αφορμή την κατηγορία ότι οι εβραίοι είχαν μολύνει τα πηγάδια και έτσι είχαν προκαλέσει την μεγάλη επιδημία πανούκλας του 1348-493. Επρόκειτο για κατηγορία ιδιαίτερα συνηθισμένη στην Δυτική Ευρώπη σε περιπτώσεις εμφάνισης πανώλης.

Η συμφωνία λοιπόν του 1382 εξυπηρετούσε καθαρά τα βενετικά συμφέροντα και είχε να κάνει με οικονομικής φύσεως ζητήματα, όπως το εμπόριο και ο δανεισμός. Το 1388 και το 1394, που έγιναν ανανεώσεις αυτής της συμφωνίας, αναφέρθηκαν θέματα σχετικά με την εγκατάσταση των εβραίων.

Συγκεκριμένα με την συμφωνία του 1394 ορίστηκαν περιορισμοί, όπως κάποια διακριτικά στην ενδυμασία τους.4

Αυτές οι διακρίσεις υπήρχαν και σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη, όπου τα αντισημιτικά συναισθήματα οδηγούσαν συχνά σε πογκρόμ, διώξεις, περιορισμούς και διακρίσεις. Παρόλα αυτά στην Βενετία λόγω του μη κυρίαρχου ρόλου της Εκκλησίας, η πολιτεία καθόριζε τη στάση απέναντι στους εβραίους, και όχι τόσο οι αντισημιτικές διαθέσεις του όχλου. Ως εκ τούτου δεν συναντάμε τόσο έντονες διώξεις, αλλά αρκετούς περιορισμούς. Για παράδειγμα το 1395 στους εβραίους δίδονταν μόνο διετείς άδειες παραμονής με εξαίρεση τους γιατρούς, τους οποίους οι Βενετοί εμπιστεύονταν λόγω των εξαιρετικών τους γνώσεων.5

Το 1508 επιτράπηκε στους εβραίους να νοικιάζουν τα σπίτια, στα οποία θα κατοικούσαν, αλλά όχι να τα κατέχουν ως ιδιοκτησία τους. Το 1515 τους επιτράπηκε να ανοίξουν καταστήματα πώλησης υφασμάτων και ρούχων. Μάλιστα από τον χρονικογράφο Marin Sanudo αναφέρεται αυτήν την εποχή η παρουσία 500 εβραίων στην πόλη.6

Το 1516 η βενετική πολιτεία αποφάσισε να υποχρεώσει τους εβραίους να εγκατασταθούν πλέον μόνιμα σε μια καθαρά δική τους συνοικία, σε μια περιοχή της πόλης, το Cannaregio, όπου παλαιότερα βρισκόταν ένα χυτήριο μετάλλων, γνωστό ως «geti». Από αυτήν την λέξη προέρχεται η λέξη «ghetto», η οποία έγινε αργότερα ένας γενικός όρος για κάθε πολύ πυκνοκατοικημένη περιοχή, σύμβολο διαχωρισμού των ανθρώπων.7 Το Γκέτο της Βενετίας αποτέλεσε και το πρώτο γκέτο εβραίων του κόσμου και υπήρξε μοντέλο και για τα μετέπειτα εβραϊκά γκέτο της Δυτικής Ευρώπης.

Το Γκέτο

Το Γκέτο βρισκόταν στην άκρη της πόλης και επρόκειτο για συγκροτήματα κατοικιών, τα οποία περικλείονταν από κανάλια, γεγονός το οποίο καθιστούσε ευκολότερο τον έλεγχο. Έμοιαζε με οχυρωμένη συνοικία και ονομάστηκε Ghetto Nuovo. Μέσα σε αυτήν υπήρχαν σπίτια, αποθήκες, καταστήματα, ενεχυροδανειστήρια και χώροι λατρείας. Οι εβραίοι της Βενετίας εκτοπίστηκαν σε αυτόν τον πολύ περιορισμένο χώρο και μάλιστα επιβλήθηκαν σε αυτούς αυστηροί κανονισμοί, οι οποίοι είχαν να κάνουν και με το ωράριο, στο οποίο θα μπορούσαν αυτοί να κυκλοφορούν εκτός του οικισμού. Το γκέτο έκλεινε τις πύλες του από τις 6.00 το απόγευμα. Έξω από αυτόν τον χώρο, στα τριγύρω κανάλια περιπολούσαν βάρκες με χριστιανούς φρουρούς για να εμποδίζουν νυχτερινές παραβιάσεις. Εκτός από τις νυχτερινές ώρες οι εβραίοι περιορίζονταν εκεί και κατά την διάρκεια κάποιων χριστιανικών εορτών. Μάλιστα η πρόφαση για αυτόν τον εγκλεισμό, ήταν ότι γίνονταν για την προστασία των ίδιων των εβραίων από φανατικούς σε περιόδους θρησκευτικής έξαρσης. Όντως, η εξήγηση αυτή δεν στερείται πραγματικότητας καθότι αντιεβραϊκές εκδηλώσεις ήταν ιδιαίτερα συνήθεις και δημοφιλείς στην Μεσαιωνική Ευρώπη. Ακόμα η βενετική διοίκηση ισχυριζόταν ότι κατά τις ιερές μέρες των χριστιανών έπρεπε να αποφευχθεί ο σκανδαλισμός των πιστών. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για μια πρωτοφανή περίπτωση εγκλεισμού και περιθωριοποίησης μιας αστικής πληθυσμιακής ομάδας.

Επιπροσθέτως, αξίζει να σημειωθεί ότι οι εβραίοι ήταν αναγκασμένοι να πληρώνουν υψηλή φορολογία και διάφορες υποχρεωτικές εισφορές. Ακόμα κατά την περίοδο του Καρναβαλιού συναντάται το ρατσιστικό έθιμο των «Αγώνων των Εβραίων», όπου ημίγυμνοι και παχουλοί εβραίοι υποχρεώνονταν σε εξευτελιστικούς αγώνες δρόμου, όπου λοιδορούνταν από το θρησκευτικά φανατισμένο πλήθος, το οποίο μάλιστα τους πετούσε και πέτρες.8

Παρά τις αντιξοότητες οι εβραίοι είχαν την δική τους αυτοδιοίκηση και οργάνωναν την καθημερινή τους ζωή. Δημιούργησαν τους δικούς τους τόπους λατρείας και ετοίμαζαν τα τρόφιμά τους σύμφωνα με την εβραϊκή παράδοση. Παράλληλα λειτουργούσαν ενεχυροδανειστήρια, τυπογραφεία και μαγαζιά με είδη ρουχισμού.

Οι συνθήκες διαβίωσης στο Γκέτο δυσχέραιναν καθώς η κοινότητα μεγάλωνε και μέχρι το τέλος του 16ου αιώνα έφτασε τους 2.000 κατοίκους, ενώ η αρχική χωρητικότητα ήταν για 600 περίπου άτομα. Αποτέλεσμα της έλλειψης χώρου ήταν η ανέγερση επιπλέον ορόφων. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις, οι κάτοικοι προσέθεταν ταβάνια στα δωμάτια για να διπλασιάσουν τους χώρους, με αποτέλεσμα οι χώροι να γίνονται ασφυκτικά κοντοί και πολλές φορές τα κτίρια αυτά κατέρρεαν εξαιτίας αυτών των παρεμβάσεων.9

Οι πρώτοι εβραίοι του Γκέτο ήταν Ασκεναζίμ ιταλικής και γερμανικής καταγωγής. Κατά τα τέλη του 16ου αιώνα ήρθαν στην Βενετία Σεφαραδίτες εβραίοι από την Ισπανία και την Πορτογαλία, λόγω των απάνθρωπων διώξεων των Ισπανών ηγεμόνων Φερδινάνδου και Ισαβέλλας, καθώς και της Ιεράς Εξέτασης. Αυτοί εγκαταστάθηκαν το 1541 στο παρακείμενο χώρο του Γκέτο, που ονομάστηκε Ghetto Vecchio. Το Ghetto Vecchio (=παλιό) ήταν μεταγενέστερο του Ghetto Nuovo (=καινούργιο), διότι οι ονομασίες Nuovo και Vecchio αναφέρονταν στις τοποθεσίες παλαιότερη και νεώτερη του παλαιού χυτηρίου. Έτσι λοιπόν οι ονομασίες αυτές είναι λίγο παραπλανητικές.

Από το 1590 και μετά κάποιοι περιορισμοί άρχισαν να χαλαρώνουν και βελτιώθηκε σημαντικά η μεταχείριση των εβραίων. Οι απαγορεύσεις σχετικά με την έξοδο από το Γκέτο ατόνησαν και οι εβραίοι μπορούσαν να παρακολουθούν πιο ελεύθερα διάφορες εκδηλώσεις της πόλης. Αυτήν την περίοδο η εβραϊκή κοινότητα ακμάζει και ο πληθυσμός αυξάνεται σε τουλάχιστον 2.500 κατοίκους. Τα όρια του Γκέτο επεκτείνονται με το άνοιγμα του Ghetto Nuovissimo, το 1633, που στεγάζει κάποια από τα πιο εύπορα μέλη της κοινότητας και διέθετε πιο άνετα διαμερίσματα και καλύτερα κτίρια. Η αύξηση του πληθυσμού οδήγησε στην οικοδόμηση εξαώροφων κτιρίων, (οι λεγόμενοι “Ουρανοξύστες” της Βενετίας), στο Ghetto Vecchio και στο γειτονικό Ghetto Nuovissimo.

Στα τέλη του 17ου αιώνα στη Βενετία ζούσαν πάνω από 5.000 εβραίοι. Ωστόσο κατά τον 18ο αιώνα ο πληθυσμός άρχισε να μειώνεται, λόγω του αντιεβραϊκού κλίματος που επικρατούσε αυτήν την εποχή, και της μεγάλης φορολογίας, η οποία προκάλεσε κλείσιμο καταστημάτων. Ως εκ τούτου αρκετές εξέχουσες οικογένειες έφυγαν για άλλες πόλεις. Το 1766 ο πληθυσμός μειώθηκε στα 1700 άτομα.

Θρησκευτική και Κοινοτική Ζωή

Πριν το γκέτο οι εβραίοι ασκούσαν τις θρησκευτικές τους λειτουργίες σε ιδιωτικά σπίτια. Μετά την δημιουργία του Γκέτο καθιερώθηκαν ειδικοί χώροι λατρείας. Οι Ασκεναζίμ έχτισαν δύο συναγωγές. Η πρώτη ήταν η Scuola Tedesca, το 1528, στον τρίτο όροφο ενός κτιρίου δίπλα στο κανάλι. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1532, ιδρύθηκε η Scuola Canton, η οποία αρχικά ήταν ιδιωτική συναγωγή για τέσσερις οικογένειες, αλλά εξυπηρετούσε όλη την κοινότητα. Και αυτή βρισκόταν στον τρίτο όροφο ενός κτιρίου. Μέσα σε αυτό μάλιστα λειτουργούσε και ένα σχολείο θρησκευτικών σπουδών για την μελέτη του Ταλμούδ.

Το 1575 λειτούργησε μια τρίτη συναγωγή, η Italian Synagogue, η οποία μάλιστα στην πρόσοψη της κοσμούνταν με κολώνες ιωνικού ρυθμού. Και οι τρείς αυτές συναγωγές είχαν πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο. Χρησιμοποιούνταν μάλιστα και για κοινωνικές εκδηλώσεις. Με την έλευση των Σεφαραδιτών εβραίων, χτίστηκαν ακόμα δύο συναγωγές, η Scuola Spagnola και η Scuola Levantina. Αυτές οι δυο ανεγέρθησαν στην περιοχή του Ghetto Vecchio και βρίσκονταν αντικρυστά η μια με την άλλη. Οι ημερομηνίες οικοδόμησής τους είναι αβέβαιες, αν και κάποιες πληροφορίες αναφέρουν ότι η Scuola Levantina χτίστηκε περί το 1575 και η Scuola Spagnola περί το 1584. Είναι όμως σίγουρο ότι και οι δυο ανακαινίστηκαν κατά τον 17ο αιώνα.

Πρόκειται για εντυπωσιακά κτίρια με πολύ ωραίο διάκοσμο. Η Scuola Spagnola ήταν η μεγαλύτερη συναγωγή του Γκέτο.

Μέσα στο Γκέτο υπήρχαν ιερατικές σχολές και σχολεία διότι δίδονταν ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση των παιδιών, αγοριών και κοριτσιών, ήδη από την ηλικία των 5 ετών. Οι πιο πλούσιες οικογένειες είχαν ιδιωτικούς δασκάλους για τα παιδιά τους, ενώ οι υπόλοιποι τα έστελναν σε κοινοτικά δωρεάν σχολεία. Μελετούσαν εβραϊκά, ιταλικά και άλλες γλώσσες, καθώς επίσης την Βίβλο και το Ταλμούδ. Μεγαλώνοντας οι μαθητές μάθαιναν φυσική, μαθηματικά, φιλοσοφία και άλλα. Η σημασία που δίδονταν λοιπόν στην εκπαίδευση ήταν πολύ σημαντική, τόσο για τα θέματα που είχαν να κάνουν με τη διατήρηση της ταυτότητάς τους, όσο και με τις πρακτικές και θεωρητικές γνώσεις για τη μελλοντική τους κατάρτιση.

Στο Γκέτο υπήρχαν και φιλανθρωπικοί οργανισμοί, όπως άλλωστε και στην ίδια την Βενετία. Υπήρχαν οργανώσεις που φρόντιζαν για τους φτωχούς, για τα άπορα ορφανά, για τις χήρες, ακόμα και για τους φτωχούς περαστικούς ταξιδιώτες. Συγκεκριμένα, για τους ταξιδιώτες, υπήρχε η δυνατότητα δωρεάν διαμονής και τροφής για λίγες μέρες, ενώ όταν χρειαζόταν, τους προμήθευαν και με ρουχισμό. Ακόμα υπήρχε πρόνοια για την προικοδότηση των απόρων κοριτσιών. Επιπροσθέτως υπήρχαν οργανώσεις για την συγκέντρωση χρημάτων με σκοπό την απελευθέρωση εβραίων φυλακισμένων από την Ιταλία, Ουγγαρία, Πολωνία και ομόθρησκων σκλάβων από την Μάλτα. Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει και στην ύπαρξη επιτροπών υπεύθυνων για την ταφή των νεκρών.

Οι εβραίοι της Βενετίας ασκούσαν διάφορα επαγγέλματα, μεταξύ των οποίων έμποροι, γιατροί, τυπογράφοι, ενεχυροδανειστές και άλλα. Ειδικά οι εβραίοι γιατροί έχαιραν μεγάλης εκτίμησης και θεωρούνταν καλύτεροι από τους χριστιανούς. Για αυτό το λόγο, αν και δεν επιτρέπονταν να κουράρουν χριστιανούς, αυτό συνέβαινε συνέχεια. Οι εβραίοι γιατροί γνώριζαν καλά για τις θεραπευτικές ιδιότητες των βοτάνων και για την σημασία των καλών συνθηκών υγιεινής και αερισμού στα σπίτια. Επιπλέον κατείχαν γνώσεις πρόληψης και αντιμετώπισης της πανώλης. Ως εκ τούτου κατά την μεγάλη επιδημία πανώλης του 1630-31, το γκέτο, αν και πυκνοκατοικημένο, είχε μικρότερο ποσοστό θανάτων (15-20%) από την ίδια την Βενετία (33%).11

Σχετικά με την ενασχόληση των εβραίων με την τυπογραφία, θα πρέπει να αναφερθεί ο κομβικός ρόλος της Βενετίας στον τομέα αυτό και τα πολλά τυπογραφεία που υπήρχαν εκεί. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι εβραίοι γενικώς ασχολούνταν με την τυπογραφία, τόσο στην Βενετία, όσο και σε άλλες πόλεις. Επισημαίνεται ότι στην Βενετία αναδείχθηκαν σημαντικές προσωπικότητες λογίων εβραίων, όπως ο Rabbi Leon da Modena, ο οποίος έγραψε ποίηση, λεξικά, σχόλια για την Βίβλο και άλλα, και η Sara Coppio Sullam, σπουδαία ποιήτρια.

Το Κλείσιμο του Γκέτο

Το 1797, με την έλευση των στρατευμάτων του Ναπολέοντα στην πόλη, αποφασίστηκε το τέλος του εγκλεισμού των εβραίων με το γκρέμισμα των πυλών του Γκέτο. Μερικοί εβραίοι επέλεξαν να συνεχίσουν να ζουν στην ίδια περιοχή, αλλά οι πιο πλούσιοι έφυγαν προς άλλες περιοχές της Βενετίας, και οι περιορισμοί έπαψαν να ισχύουν. Με την ενοποίηση της Ιταλίας, το 1866, οι εβραίοι απέκτησαν ίσο status και δικαιώματα με τους άλλους Ιταλούς.

Προβλήματα ξανά αντιμετώπισαν με την άνοδο του Φασισμού στην Ιταλία και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Όταν το 1943 τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στην Βενετία, στην πόλη ζούσαν περίπου 1200 εβραίοι. Από αυτούς κάποιοι μπόρεσαν να διαφύγουν στην Ελβετία και σε άλλες περιοχές.246 βενετοί εβραίοι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το Γκέτο Σήμερα

Σήμερα στην Βενετία κατοικούν περίπου 600 εβραίοι, εκ των οποίων περίπου 30 άτομα στην περιοχή του Γκέτο. Η Βενετία είναι η μοναδική ιταλική πόλη, στην οποία το γκέτο έχει διατηρηθεί σχεδόν αναλλοίωτο. Έτσι μπορεί κανείς να δει τις εξαώροφες “πολυκατοικίες” και τις συναγωγές. Στο χώρο αυτό υπάρχουν σήμερα εβραϊκό μουσείο, εβραϊκό βιβλιοπωλείο, εβραϊκός εκδοτικός οίκος, γηροκομείο και εστιατόριο κασέρ. Το εβραϊκό μουσείο περιέχει τελετουργικά θρησκευτικά αντικείμενα και έχει υπό την αιγίδα του τρείς συναγωγές, την Tedesca Synagogue, η οποία στεγάζει τμήμα του μουσείου εβραϊκής τέχνης, την Canton Synagogue, η οποία λειτουργεί ακόμα και σήμερα για γαμήλιες τελετές και την Italian Synagogue.
Στο Ghetto Vecchio εξακολουθεί να υπάρχει η Spanish Synagogue, στην οποία γίνονται λειτουργίες από τον 16ο αιώνα μέχρι σήμερα. Επίσης λειτουργίες γίνονται και στην Levantine Synagogue, στην οποία υπάρχει και εργαστήριο που φτιάχνει ματσά. Τον Φεβρουάριο του 2016 εορτάστηκαν τα 500 χρόνια από την ίδρυση του Γκέτο, με ομιλίες, μουσικές εκδηλώσεις, εκθέσεις έργων τέχνης, συνέδρια κ.λ.π. Επίσης παρουσιάστηκε για πρώτη φορά εντός του Γκέτο το θεατρικό έργο του Shakespeare “O Έμπορος της Βενετίας”.

Επίλογος

Καταλήγοντας λοιπόν ως προς την σχέση εβραίων και Βενετίας, μπορούμε να πούμε ότι αν και στη Βενετία υπήρχαν πολλοί περιορισμοί και απαγορεύσεις, το status των εβραίων ίσως να βρίσκονταν σε πιο προστατευμένη θέση σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Όμως η θέση αυτή υπολείπονταν σημαντικά έναντι της αντίστοιχης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στην οποία δεν υπήρχαν διακρίσεις και περιορισμοί. Έτσι τελικά πολλοί εβραίοι προτιμούσαν να καταφύγουν στην πολύ πιο φιλόξενη για αυτούς Κωνσταντινούπολη.

Παραπομπές
1www.jewishvirtuallibrary.org>Venice,Italy Jewish History Tour, σ.1
2virtual, όπ., σ.1
3Kaminski M., Βενετία, Τέχνη και Αρχιτεκτονική, (μτφ. Χατζηγιάννη Αγγ.), εκδ. Ελευθερουδάκης 2007, σ. 373
4Calabi D. Venice And its Jews, 500 Years since the Founding of the Ghetto, Milan 2017,σ.11
5Kaminski, Τέχνη, ό.π., σ.374
6Calabi, Venice, ό.π.,σ.13
7Lane Fr., Βενετία η Θαλασσοκράτειρα, (μτφ. Κουρεμένος Κ.), Αθήνα 2007, σ.426
8Kaminski, Tέχνη, ό.π, σ.376
9Kamiski, Τέχνη, ό.π., σ.376
10virtual, ό.π., σ.4
11Calabi, Venice, ό.π., σ.89

Βιβλιογραφία
– Boulton S.-Catling Chr. (επιμ.),Βενετία και Βενέτο, (εκδ. Explorer), 2006
– Calabi D., Venice and its Jews, 500 Years Since the Founding of the Ghetto, Μilan 2017
– Gilbert M., The Routledge Altas of Jews History, New York 2010
– Kaminski M., Βενετία, Τέχνη και Αρχιτεκτονική, (μτφ. Χατζηγιάννη Αγγ.), εκδ. Ελευθερουδάκης 2007.
– Lane Fr., Βενετία, η Θαλασσοκράτειρα, (μτφ. Κουρεμένος Κ.), Αθήνα 2007
Kαι:
– www.jewishvirtuallibrary.org>Venice, Italy Jewish History Tour
– www.museoebraico.it
– wikipedia.org>wiki>History of the Jews in Venice
– wikipedia.org>wiki>Venetian Ghetto

ΣΟΛΩΝ ΦΛΩΡΕΝΤΙΝ
Φιλόλογος – Ιστορικός – Βενετολόγος