Donations

…Φέτος, 70 χρόνια από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, είναι νομίζω ο πιο κατάλληλος χρόνος για να κάνουμε μια αναφορά σε έναν Έλληνα Εβραίο, που έπαιξε ένα σημαντικό ρόλο στην εβραϊκή μετανάστευση πριν και μετά τη δημιουργία του εβραϊκού κράτους, καθώς και στο διπλωματικό επίπεδο των σχέσεων με την Ελλάδα. Είχα λοιπόν, τη χαρά και την τιμή να συζητήσω με τον κ. Ραφαήλ Μωυσή, γιο του Ασέρ Μωυσή και να καταγράψω τις αναμνήσεις και τις εμπειρίες μιας ολόκληρης εποχής…”
“Αλεφ”, τεύχος 70

Ο Ασέρ Μωυσής (1899 – 1975) και η 14η Μαΐου 1948

Πριν και Μετά

Encyclopedia Judaica:

ΜΩΥΣΗΣ ΑΣΕΡ (1899-1975), Έλλην δικηγόρος, συγγραφεύς, μεταφραστής και κοινοτικός ηγέτης του εβραϊσμού. Σε νεαρά ηλικία (1936), εξελέγη πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, εξέχουσας τότε στον παγκόσμιο εβραϊσμό. Αφού επέζησε του Ολοκαυτώματος, διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην αναδιοργάνωση των εβραϊκών Κοινοτήτων της Ελλάδος. Χάρη στις δικές του κυρίως ενέργειες, νομοθετήθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο (ΚΙΣ), ο Οργανισμός Περιθάλψεως και Αποκαταστάσεως Ισραηλιτών Ελλάδος (ΟΠΑΙΕ) και δημιουργήθηκαν διάφορες άλλες εβραϊκές οργανώσεις. Αμέσως μετά την δημιουργία του κράτους του Ισραήλ το 1948, γεγονός που αποτέλεσε πραγματοποίηση του μεγάλου και έμμονου ονείρου της ζωής του, διορίστηκε διπλωματικός αντιπρόσωπος του νεοσύστατου κράτους στην Ελλάδα. Πολυγραφότατος, μετέφρασε στα νέα ελληνικά διάφορα εβραϊκά θρησκευτικά κείμενα και εργάσθηκε ακούραστα, τόσο φυσικά όσο και με την πέννα του, για την προώθηση και ενίσχυση των δεσμών μεταξύ Ελλήνων και Εβραίων.

Ο Ραφαήλ Μωυσής (κεντρική εικόνα) θυμάται και συζητά με τον Βίκτωρα Ισαάκ Ελιέζερ για τον πατέρα του, Ασέρ Μωυσή, τον πρώτο διπλωματικό αντιπρόσωπο του Ισραήλ στην Ελλάδα

Φέτος, 70 χρόνια από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, είναι νομίζω ο πιο κατάλληλος χρόνος για να κάνουμε μια αναφορά σε έναν Έλληνα Εβραίο, που έπαιξε ένα σημαντικό ρόλο στην εβραϊκή μετανάστευση πριν και μετά τη δημιουργία του εβραϊκού κράτους, καθώς και στο διπλωματικό επίπεδο των σχέσεων με την Ελλάδα. Είχα λοιπόν, τη χαρά και την τιμή να συζητήσω με τον κ. Ραφαήλ Μωυσή, γιο του Ασέρ Μωυσή και να καταγράψω τις αναμνήσεις και τις εμπειρίες μιας ολόκληρης εποχής. Τον ευχαριστώ θερμά, που ανταποκρίθηκε θετικά στο αίτημά μου να μοιραστεί με τους αναγνώστες του «Άλεφ», γνωστές και άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου του Ασέρ Μωυσή.

ΠΡΙΝ

«Ήσασταν 15 χρονών το 1948, μπορείτε να θυμηθείτε και να μας περιγράψετε την ατμόσφαιρα και το κλίμα που επικρατούσε, πριν την δημιουργία του κράτους του Ισραήλ;».

«Ο πατέρας μου ήταν εξαιρετικά δραστήριος και παρακολουθούσε στενά τις εξελίξεις που λάμβαναν χώρα στην Παλαιστίνη, κατά τη διάρκεια του αγώνα απελευθέρωσης από την αγγλική κυριαρχία και εγκαθίδρυσης του ελεύθερου εβραϊκού κράτους. Μεγάλα ονόματα εκείνης της προσπάθειας, όπως του Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, του Μωσέ Σερτόκ (αργότερα Σαρέτ), του Γιακόμπ Τσέρνοβιτς (αργότερα Τσουρ), της Γκόλντα Μέιγερσον (αργότερα Μέιρ) και του Αμπά Εμπάν, ονόματα ανθρώπων που έπειτα κατέλαβαν μεγάλες θέσεις στο νεοσύστατο κράτος του Ισραήλ, ήταν σε τακτική επικοινωνία με τον Ασέρ Μωυσή, ορισμένοι μάλιστα είχαν περάσει και φιλοξενηθεί στο σπίτι του, στο Ψυχικό. Στη συζήτηση στο οικογενειακό τραπέζι, αναφέρονταν λες και ήταν στενοί φίλοι ή γείτονες.

Θα σας πω δύο χαρακτηριστικά περιστατικά από τη συμμετοχή του Ασέρ Μωυσή στον αγώνα της απελευθέρωσης (clandestine operations).

Ο παράνομος ασύρματος στο Ψυχικό, όπως αναφέρεται και στο βιβλίο «Greek Jewish Patrimony», «ιδιαίτερα αξιομνημόνευτη υπήρξε επίσης, η συμβολή των Εβραίων της Ελλάδας στην παράνομη μετανάστευση (Alyia B). Πράγματι, χάρη στην άφιξη, το 1945 στην Ελλάδα, μιας ομάδας από την παράνομη τότε οργάνωση «Haganah, », με άτομα καμουφλαρισμένα ως εκπροσώπους της Jewish Agency, πάνω από 3.000 Εβραίοι από την Ελλάδα, οι περισσότεροι επιζήσαντες από τα στρατόπεδα εξόντωσης της Πολωνίας, μετανάστευσαν παράνομα στη γη του Ισραήλ. Δωδεκάδες πλοιάρια, φορτωμένα με Εβραίους νέους και νέες, αναχωρούσαν τη νύχτα από τις ελληνικές ακτές και μεταφέρονταν στις ακτές του Ισραήλ. Μόνο ένα από αυτά τα πλοιάρια, το τελευταίο, εντοπίστηκε από τους Άγγλους έξω από τα χωρικά ύδατα της Παλαιστίνης και οι μετανάστες μεταφέρθηκαν σε προσωρινά στρατόπεδα συγκεντρώσεως στην Κύπρο.

Η παραπάνω ομάδα της «Haganah» ήταν άριστα οργανωμένη και -μεταξύ άλλων- ήταν εξοπλισμένη με ένα ραδιοφωνικό μεταδότη και αποδέκτη, που χρησιμοποιείτο για την απ’ ευθείας επικοινωνία με το παράνομο αρχηγείο στο Ισραήλ.

Το ραδιόφωνο αυτό ήταν εγκατεστημένο στο υπόγειο μιας κατοικίας σε προάστιο της Αθήνας και η λειτουργία του έθετε σε σοβαρό κίνδυνο τους ιδιοκτήτες και λειτουργούς, λόγω του γεγονότος ότι την περίοδο εκείνη (1945-1948), ήταν σε εξέλιξη στην Ελλάδα ο εμφύλιος πόλεμος, που ακολούθησε την κομμουνιστική εξέγερση, η δε κατοχή ραδιοφωνικού μεταδότη τιμωρούταν με θανατική ποινή.
Θέλω λοιπόν να σου πω, ότι το υπόγειο αυτό όπου βρισκόταν ο ραδιοφωνικός μεταδότης της Haganah, ήταν στο σπίτι του Ασέρ Μωυσή. Όπως τραγούδησε ο Μωρίς Σεβαλιέ στο έργο Ζιζί, «Ναι. Το θυμάμαι καλά!». Έγινε το ραδιόφωνο της οικογένειας για πολλά χρόνια, αφού ολοκλήρωσε τον παράνομο ρόλο του».

Πρέπει επίσης να σημειωθεί, ότι η ομάδα «Haganah» λειτουργούσε την ίδια περίοδο στο Γαλάτσι, στα περίχωρα της Αθήνας, ένα αγροτικό εκπαιδευτικό κέντρο (Hashahar) για τους νέους Εβραίους, που κρυφά μετέφερε διαδοχικά και παράνομα από τις ελληνικές στις παλαιστινιακές ακτές. Και δεν ήταν μόνο Εβραίοι από την Ελλάδα που μεταφέρονταν με αυτόν το τρόπο προς το Ισραήλ, αλλά και Εβραίοι που φέρνονταν στην Ελλάδα από την κεντρική Ευρώπη, ιδιαίτερα από την Ουγγαρία.

Επικεφαλής αυτής της αποστολής ήταν ο κ. Γιακόμπ Τσουρ (Τσέρνοβιτς), ο αργότερα πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Κέρεν Καγιέμετ του Ισραήλ, που παρέμεινε στη Αθήνα επί πολλούς μήνες και που παράλληλα, συνέβαλε στην αναδιοργάνωση του Σιωνιστικού Κινήματος στην Ελλάδα, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το δεύτερο περιστατικό είναι ο παράνομος ανεφοδιασμός αεροπλάνων. Υπάρχει μια διασκεδαστική ιστορία αυτής της εποχής, που διηγιόταν ο ίδιος ο Ασέρ με πολύ γούστο και δείχνει, αφενός το πόσο κοντά ήταν στους ανθρώπους που αγωνίζονταν για τη δημιουργία του εβραϊκού κράτους, αλλά και πόσο κοντά, στην τότε ελληνική πολιτική ηγεσία. Οι Εβραίοι της Παλαιστίνης είχαν εξασφαλίσει κάπου στην Ευρώπη μερικά μαχητικά αεροπλάνα, τα οποία ήθελαν να μεταφέρουν στην Παλαιστίνη για να ενισχύσουν τις επαναστατικές τους δυνάμεις. Όμως, τα αεροπλάνα εκείνα δεν είχαν την εμβέλεια για να πετάξουν κατ’ ευθείαν στον προορισμό τους και έπρεπε να προσγειωθούν στην Κρήτη για ανεφοδιασμό. Πλησίασαν λοιπόν, οι σύνδεσμοι τον Ασέρ και του ζήτησαν να τους φέρει σε επαφή με πρόσωπο, που θα τους οδηγούσε σε σε κάποιον εγκαταλειμμένο αεροδιάδρομο και θα οργάνωνε τα της προσγείωσης και ανεφοδιασμού.

Ο Ασέρ είχε το θάρρος (ή θράσος;) να απευθυνθεί σε Έλληνα κορυφαίο υπουργό, του οποίου γνώριζε τα φιλικά προς τους Εβραίους αισθήματα.

Ο υπουργός ανταποκρίθηκε και έδωσε το όνομα ενός κρητικού, στον οποίο οι ενδιαφερόμενοι μπορούσαν να απευθυνθούν. Όμως, ο συντηρητικός Ασέρ, πριν συστήσει τον Κρητικό στους συνδέσμους, θέλησε να πάρει πληροφορίες για το ποιόν του και έμαθε ότι επρόκειτο για τύπο γκανγκστερικό. Πήγε λοιπόν, πάλι στον υπουργό για να του παραπονεθεί και άκουσε το καταπληκτικό: «Έ, Μωυσή, για τη βρομοδουλειά που μου ζήτησες βοήθεια, ποιον ήθελες να σου συστήσω; Τον Μητροπολίτη Κρήτης;».

ΜΕΤΑ

«Τι έγινε το βράδυ της 14ης Μαΐου του 1948, όταν ο Μπεν Γκουριόν ανακοίνωσε την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ; Πως ένιωσε, πως το δέχθηκε ο Ασέρ Μωυσής;».

Ο Ασέρ Μωυσής στο διπλωματικό του γραφείο

«Στο γραφείο του, πίσω από το κεφάλι του, υπήρχε από καιρό ένα πορτραίτο του Θίοντορ Χερτσλ με την επιγραφή, «Αν το θελήσετε, δεν θα είναι μύθος». Αμέσως μετά την 14η Μαΐου, προστέθηκε δίπλα του πορτραίτο του Χαϊμ Βάιτσμαν με την επιγραφή, «Το ηθελήσαμε και είναι γεγονός».

Επέστρεψε συγκινημένος στο σπίτι του εκείνο το μεσημέρι, κρατώντας την εφημερίδα «ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ» με το πρωτοσέλιδο, «ΟΙ ΕΒΡΑΙΟΙ ΙΔΡΥΣΑΝ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΤΟΥ ΙΣΡΑΗΛ». Το βράδυ της 15ης Μαΐου 1948, ο πατέρας μου οργάνωσε ένα μεγάλο πάρτι στην ταράτσα του σπιτιού μας, στο Ψυχικό. Εγώ ήμουν βέβαια μικρός ακόμα, αλλά θυμάμαι την εικόνα του πανύψηλου Μαρσέλ Γιοέλ να χορεύει «Χόρα» και να χοροπηδάει με τα τεράστια πόδια του, πάνω – κάτω. Θυμάμαι λοιπόν, ότι εκείνη την ώρα περνάει από κάτω ένας γείτονας και φωνάζει: «ρε εσείς τι πανηγυρίζετε, σας φάγανε οι Άραβες». Το αποτέλεσμα δεν είχε γίνει αντιληπτό και είχαν πολλοί την εντύπωση, ότι το Ισραήλ δεν θα επιζούσε από αυτή τη μάχη. Ήταν λοιπόν, ένα αξέχαστο πάρτι στην ταράτσα του σπιτιού μας.

Πρωτοσέλιδο του «PALESTINE POST», που μετονομάστηκε αργότερα σε «JERUSALEM POST».

«Θυμάστε τι ένιωσε ο πατέρας σας, όταν του ανακοινώθηκε ο διορισμός του ως πρόξενος του κράτους του Ισραήλ;».

«Ο Ασέρ Μωυσής θεωρούσε τον εαυτό του «εκπρόσωπο του Ισραήλ» στην Ελλάδα, ήδη πριν οριστεί επισήμως, ως πρόξενος και στη συνέχεια διπλωματικός αντιπρόσωπος. Όλοι οι σιωνιστές ηγέτες και οι ιθύνοντες της εβραϊκής Παλαιστίνης, απευθύνονταν σε εκείνον ως εκπρόσωπό τους στην Ελλάδα, οπότε θεωρήθηκε φυσική συνέπεια να ορισθεί ως πρώτος πρόξενος του Ισραήλ, στην Ελλάδα.
Το γεγονός αυτό σχολιάσθηκε και πολλοί διερωτήθηκαν, πως είναι δυνατόν ένας μη Ισραηλινός υπήκοος να είναι διπλωματικός αντιπρόσωπος του Ισραήλ. Μα τότε όμως, δεν υπήρχε διπλωματικό σώμα, οπότε στα πρώτα βήματά της η κυβέρνηση έψαχνε γνωστές προσωπικότητες του σιωνισμού σε διάφορες χώρες, ώστε να εκπροσωπήσουν το νεοσύστατο κράτος. Όταν δημιουργήθηκε το διπλωματικό σώμα, προφανώς και δεν ήταν αναγκαίο να τοποθετήσουν έναν Έλληνα, ως διπλωματικό αντιπρόσωπο. Τα πρώτα γραφεία του προξενείου του νεοσύστατου κράτους του Ισραήλ, εγκαθίστανται στην οδό Φιλελλήνων.

 

Το διπλωματικό αυτοκίνητο του Ασέρ Μωυσή (Kaiser-Frazer, κατασκευής Ισραήλ). Στο τιμόνι ο γιος του Ραφαήλ

 

Στην φωτογραφία από την τελετή των εγκαινίων, ο Γενικός Πρόξενος Ασέρ καμαρώνει ανάμεσα στην κόρη του Μιρέττα και τη σύζυγο Γέτη. Η τελευταία καμαρώνει το γιο της Ραφαήλ, με την ιδίου εμπνεύσεως προσκοπική στολή με μπουφάν και γραβάτα, αντί χακί πουκάμισο και μαντίλι! Η Μιρέττα για ένα σύντομο διάστημα, ασκούσε χρέη ιδιαιτέρας γραμματέως

 

Κατάθεση στεφάνου στον Άγνωστο Στρατιώτη, στην 1η επέτειο 1949. Ο Ασέρ Μωυσής αριστερά και δίπλα του οι, Κανάρης Κωνσταντίνης και Ζαχαρίας Βιτάλ (Πρόεδροι του ΚΙΣ και της Κοινότητος Αθηνών, αντιστοίχως)

«Τι ήταν το Ισραήλ για τον Ασέρ Μωυσή και τι ρόλο έπαιξε στη ζωή του και στη ζωή σας;».

«Ήταν το μεγάλο όνειρο. Ο Ασέρ Μωυσής εμπνεύσθηκε από την ιδέα του σιωνισμού. Σε ηλικία 17 ετών, μετέφρασε τη δήλωση Μπάλφουρ στα ελληνικά και την ανέγνωσε στη συναγωγή των Τρικάλων. Αυτό το σχεδόν απίστευτο όνειρο, το είχε πριν το Ολοκαύτωμα. Μετά την πυρκαγιά στο συνοικισμό Κάμπελ, ο πατέρας μου παρέμεινε στη Θεσσαλονίκη και το 1934, ταξίδεψε με καράβι στην Παλαιστίνη και γράφει το πρώτο του βιβλίο, με τίτλο «15 ΗΜΕΡΑΙ ΑΝΑ ΤΗΝ ΕΒΡΑΪΚΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ». Σκοπός της ζωής του ήταν να μεταναστεύσει στην Παλαιστίνη, μετά την ίδρυση του Ισραήλ. Θα αναφερθώ και σε μια προσωπική πτυχή αυτής της απόφασής του: εμένα δεν με άφησε να τελειώσω το Κολέγιο, διότι δεδομένου ότι σκόπευε να μεταναστεύσουμε στο Ισραήλ, δεν είχε νόημα να τελειώσω ελληνικό σχολείο. Με έστειλε εσωτερικό σε εβραϊκό σχολείο στην Αγγλία, στο Μπράϊτον, για να με προετοιμάσει να πάμε στο Ισραήλ. Εν συνεχεία βέβαια, με έστειλε και σε Κιμπούτς. Και επιπλέον, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ήταν δικηγόρος, δεν με άφησε να σπουδάσω νομικά. Ο Ασέρ Μωυσής, λόγω του Ολοκαυτώματος, αισθανόταν εγκλωβισμένος, εξαιτίας του επαγγέλματός του. Και τον θυμάμαι να λέει: «Κοίτα στο διωγμό, ο φίλος μου ο Κοέν που ήταν γιατρός έφυγε, πήγε στην Αμερική και έκανε τον γιατρό, ο φίλος μου ο Αρών που ήταν μηχανικός πήγε στην Παλαιστίνη και έκανε τον μηχανικό. Εγώ δεν μπορώ να είμαι δικηγόρος, παρά μόνο στην Ελλάδα και δεν θέλω το παιδί μου να έχει αυτό το κουσούρι του δικηγόρου. Γίνε ό,τι θες αλλά όχι δικηγόρος».

«Πέρασαν το κατώφλι του σπιτιού σας πολλοί Ισραηλινοί ηγέτες, που καθόρισαν την πορεία εβραϊκού κράτους. Θα μας περιγράψετε μερικές από τις αναμνήσεις σας;».

«Από το σπίτι μας που μέναμε τότε, στην οδό Γιασεμιών 22 στο Ψυχικό, πέρασαν πολλοί ηγέτες του σιωνιστικού κινήματος, που μετέπειτα ανέλαβαν ηγετικούς ρόλους στις ισραηλινές κυβερνήσεις, μεταξύ αυτών ο πρωθυπουργός Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, ο Αμπά Εμπάν (μετέπειτα υπουργός εξωτερικών), ο Γιόσι Τσουρ (πρόεδρος του Κέρεν Καγιέμετ) και πολλοί άλλοι. Κοίταξε να δεις, επρόκειτο για δύο κατηγορίες προσωπικοτήτων, ο Μπεν Γκουριόν και οι άλλοι. Ήταν ένας, μοναδικός και ανεπανάληπτος. Έμεινε για 10 μέρες στο σπίτι μας, ως πρωθυπουργός. Ο πατέρας μου, του αγόρασε μια μετάφραση του Πλάτωνα και πήγε στο Ισραήλ και τον προσκάλεσε στην Ελλάδα. Ο Μπεν Γκουριόν ζήτησε απόλυτη μυστικότητα, γιατί ο τότε υπουργός εξωτερικών, ο Μωσέ Σαρέτ δεν θα τον άφηνε να πάει σε μια χώρα που δεν είχε αναγνωρίσει το Ισραήλ. Ο Μπεν Γκουριόν όμως ήθελε τόσο πολύ να έρθει και να επισκεφθεί την Ελλάδα, που τον Νοέμβριο του 1950 πραγματοποίησε την επίσκεψή του στην Αθήνα. Δέκα χρόνια αργότερα, το 1960, όταν επισκέφθηκα το Ινστιτούτο Βάϊτσμαν στο Ρεχόβοτ, ως καθηγητής του Μ.Ι.Τ για μια διάλεξη, ο Μπεν Γκουριόν έκανε μια δεξίωση και τότε δεν ήμουν ο καθηγητής του Μ.Ι.Τ, αλλά ο γιος του Ασέρ Μωυσή. Εκεί ήρθαν και με χαιρέτησαν η Γκόλντα Μέιρ, ο Μωσέ Σαρέτ και πολλοί άλλοι.

Ιδιωτική επίσκεψη πρωθυπουργού Μπεν Γκουριόν και φιλοξενία στο σπίτι του Ασέρ Μωυσή, τον Νοέμβριο 1950. Νταβίντ Μπεν Γκουριόν και Γέτη Μωυσή Γιασεμιών 22, Ψυχικό

 

Νταβίντ Μπεν Γκουριόν και Ασέρ Μωυσής, στο φράγμα Μαραθώνα

«Σας επηρέασε καθόλου αυτή πορεία του πατέρα σας στο δημόσιο βίο σας;».

«Χαρακτηριστικά θα σας πω, ότι κατηγορήθηκα ότι υπηρέτησα ως Ταγματάρχης στον ισραηλινό στρατό και εγώ έπρεπε να αποδείξω ότι δεν είμαι ελέφαντας. Και αργότερα βέβαια, ως διοικητή της ΔΕΗ δεν με άφηναν να πάω στο Ισραήλ, για να μην διαταραχθούν -δήθεν- οι σχέσεις της χώρας με τον αραβικό κόσμο. Τελικά πήγα, ήταν η κηδεία της αδελφής μου Μιρέττας και μάλιστα, ήρθε στη κηδεία της και ο τότε υπουργός ενέργειας του Ισραήλ.

«Το Ισραήλ γιορτάζει φέτος τα εβδομήντα του. Τι είναι για εσάς το Ισραήλ;».

«Ενδιαφέρομαι, το θαυμάζω και το αγαπώ αυτό το κράτος αλλά δεν σημαίνει ότι συμφωνώ με όλες τις αποφάσεις της κυβέρνησής του. Πολλές φορές σκέφτομαι την πορεία του και ότι αυτό για τον πατέρα μου ήταν ένα όνειρο, το Ισραήλ να είναι σήμερα μια υπερδύναμη της Ανατολικής Μεσογειου, με τεράστια επιστημονικά επιτεύγματα».

«Κύριε Μωυσή, σας ευχαριστώ θερμά που μοιραστήκατε με τους αναγνώστες του «Άλεφ» αναμνήσεις και εμπειρίες από τον Ασέρ Μωυσή, πρώτο πρόξενο και διπλωματικό αντιπρόσωπο του Ισραήλ στην Ελλάδα».